Ezer baino lehen, Donosti Cup txapelketari egin dio erreferentzia Insaustik: “Txikitasunetik handiak garela nabarmendu behar dut. Munduko Kopa aurreko astean jokatu zen Donostian; Donosti Cup txapelketa. 30 herrialde, 60 zelai eta 2.300 partida. Uste dut horrek erakusten duela Donostia ere mundiala dela”.

Galderari erantzunez, “poliki-poliki eta partidaz partida” joan behar dela adierazi du. “Espainia momentuz ez dago finalean, eta ikusiko dugu zer gertatzen den. Hipotesi berririk bada landuko dugu, inolako konplexurik gabe”, nabarmendu du. Horiek horrela, ez du baztertu hirian pantaila erraldoi bat jartzea, Espainia finalera iristen bada.

Realarekin konparazio bat egiteko ere aprobetxatu du gaia: “Gogoan dut Realaren kopari buruz hitz egiterakoan, pantailari buruz ez genuela hitz egin finalera iritsi ziren arte. Beraz, zuhurtzia bera izango dugu. Hori bai, bihar goizean beste egoera batean egongo gara. Beharko balitz, prest nago kiroletako zinegotziarekin hitz egiteko”.

Hain zuzen ere, Iñaki Gabarain Kiroletako zinegotziak El Diario Vasco egunkariari baieztatu dio udalak pantaila erraldoi bat jarriko duela, Espainia finalera iristen bada. Era berean, esan du pantaila hori ez litzakeela Alderdi Ederren jarriko, hiriko beste toki batean baizik.

1831ko apirilaren 30ean jaio zen Donostian, familia umil batean. Joakin Bizkarrondo aitaren aldetik, Tolosa eta Berastegin zuen jatorria; Joakina Santos amaren aldetik, berriz, Dionisio Ureña aitona Ayamontekoa zen (Huelva, Andaluzia, Espainia). Hura ez zen maitasun kontuetan oso zori onekoa izan, bi aldiz alargundu baitzen, hirutan ezkonduta donostiar batekin. Azkena, Maria Josefa Alana izan zen, Bilintxen amona. 

Bost seme-alabetan gazteena izan zen Gillermo Joakin Indalezio. Hiru izen aukeran eta azkenaren alde egin zuen. Izengoitia nondik datorkion ez da jakina; baina baten faltan bi zituen. Haurra zela eroriko bat izan zuen, hirugarren solairutik edo eskaileretatik amilduta, eta aurpegia desitxuratu zitzaion, okertuta. Hortik, bere bigarren goitizena: Moko.

Jakina denez, hori ez zen zoria alde izan ez zuen bizitzako pasarte lazgarri bakarra. Festa batzuetan, sokamuturrean, zezen batek harrapatu eta herren utzi zuen; egunkariak saltzeko postu bat izan zuen eta hango 8.000 erreal lapurtu zizkioten etxean zuen komoda bateko tiraderatik, urtetako lanaren ordainsaria eta egunkariko harpidetzen ordainketarako dirua. Eta, nola ez, 46 urterekin heriotza eragingo ziona.

San Sebastian egunean, traje berria janzten ari zela, bonbardaketen berri ematen zuen kanpaia entzun zen. Emazteak eta seme-alabek sotoetara jaisteko aukera izan zuten; Bilintxek, ordea, ez. Galtzak janzten ari zela, Arratzaingo bateria karlistatik botatako bonba batek pareko etxea jo eta, errebotez, bere leihotik sartu zen. Hankak larri zauritu zizkion: eskuinekoa egunean bertan moztu zioten, ezkerrekoak, aldiz, oinaze latza eragin zion ia sei hilabetez. Hura ere ebaki ziotenerako, berandu zen: gangrenak hil zuen. 1876ko uztailaren 22ko goizaldean hil zen, hain justu, euskal foruak baliogabetu zituzten egunaren biharamunean. 

Granadak San Sebastian egunean jo bazuen ere, 1876ko uztailaren 22an hil zen, euskal foruen baliogabetzearen biharamunean

Aroztegitik Antzoki Zaharrera

Bere bertsoetan oinarrituta, maitasun kontuetan ere zorterik ez zuela dirudi. «Ia mutilzahartuta ezkondu zen, eta hori neskatxek aintzat hartzen ez zutelako izan zela esan ohi da beti». Zabala ez dator bat, ordea; akaso, «nekez konformatzen» direnetakoa zela dio. Dena dela, 1869ko apirilaren 5ean ezkondu zen, Santa Maria elizan, Nikolasa Erkizia Makazaga azpeitiarrarekin. 38 urte zituen senargaiak; emaztegaiak, aldiz, 22. Ezkonbidaian Baionara (Lapurdi) joan ziren, Bilintxek egindako «ibilaldirik handienetakoa», bere bertsoetan eta bizitzan «herri izen gutxi» agertzen baitira. Hiru seme-alaba izan zituzten: Benito, Pio Frantzisko eta Maria Ana Hilaria. 

Bilintxen itxurari buruz asko hitz egin da, baina Zabalak jaso zuenez, argazkirik ez da, eta marrazkiak hil ondoren eginak dira; beraz, ezin jakin. Gainera, bilobek amonari entzunda zioten irudi horiek antzarik ez zuela hezur-haragizkoarekin. 

Ogibidez arotza zen, Atotxa pasealekuan zegoen aroztegi batean. Bertan, Domingo Kanpaña eta Erramun Moko zituen lantegiko lagun Lehena, ezagun egin zuen mando gainean zihoala bota zizkion bertsoekin; bigarrena, berriz, komoda bat txarolatzen ari zirela egindako hitz jokoarekin: «—Aizu, Indalezio, zer da hori? —Hau? Komoda eta hori Moko da». 

Antzoki Zaharreko atezaina ere izan zen 11 urtez, horregatik zuen bertan bizitokia. Emazteak laguntzen zion, eta, horrez gain, edariak eta egunkariak saltzen zituzten. Gerora, estanko bat izan zuen, Kale Nagusia eta Enbeltran kaleen arteko kantoian. Zabalak baieztatu moduan: «Ezin esango dugu senar-emazte saiatuak ez zirenik».

Langile bat, Bilintx kaleko plakan lanean. Artxiboko irudia.‘Bertsolaris, poetas populares vascos’

Hiztegian salbatuak

Maiz esan da Bizkarrondo ikasi gabea zela, baina irakurtzen eta idazten bazekien, baita euskaraz eta gaztelaniaz ere. Pepe Artolaren hitzetan, «Jaungoikoak mundu honetan gizon bakoitzari dohain bana bidali dio, honi eman zion bertso eta puntu sortzekoa, zen guztiz bikaina. Berez pobrea zelarik, zuen hizketan aberastasunezko buru edo zentzua». Era berean, Zabalaren esanetan, bere idazkeran nabari da idazteko nahikoa ohitura zuela eta, irakurle zalea izanik, horrek bere burua jantzi zuen. 

Ezagutzen zaion bertso sail zaharrena Galop infernal izenekoa da, 1852koa, inauteri batzuetan jarriak. Data ezaguna dutenetan hurrengoa Kontzezirentzat deritzona da, 1857koa. Bilintxen lana aztertu zuen Juan Mari Lekuonaren ustez, plazetan ez zen asko ibili, hein batean, bere itxura eta izaera lotsatiagatik. Hortaz, bertso paperen alde egin zuen. Hala, funtsezko lotura bat irudikatu zuen Lekuonak: «Bertsolaritza herrikoiaren neurria eta musikaltasuna hartu, eta olerkari literarioen zainketa estetikoa eta gogoeta ezartzen dizkie».

Granadak jo zuen urtarrilaren 20 beltz hartan, Diario de San Sebastian periodikoan agertu zen Nik au pentsatu nuben hasten den bertsoa. Ez zuen gehiago idatzi. Are gehiago, minak eragindako eroaldi modukoetan, erre egin zituen bere bertso paperetako asko; beste zenbait Larramendiren hiztegi baten barruan zeudelako salbatu ziren. Bertso asko galdu ziren, gordetakoak baino gehiago. 

Madrilgo La Correspondencia de España egunkariko berri emaile izan zen, eta bera hiltzean, egunkariaren jabe zen Manuel Maria de Santana prest agertu zen bertso guztiak liburu batean argitaratzeko gastuak ordaintzeko. Asmoak lur jo zuen eta Jose Manterolak liburu batean egin ezin izan zuena Euskal Erria aldizkarian egin zuen, bertsoetako asko argitaratuta. 1911n, Euskal Esnalea elkarteak bildu zituen liburu batean. 

Erromantizismoaren ahotsa

Olerkari handia izan zen eta idatzita utzitako lanetan, Bilintxen izaera gordeta dago. Bizitza zuen inspirazio iturri eta amodioaren gazi-gozoak jaso zituen. Anjel Mari Peñagarikano bertsolariak hala deskribatu zuen bere bertsogintza: «Bere barrengo sentimenduak bertso bihurtzen zituen. Ez zuen modu hoberik aurkitu maitasuna agertzeko». Koldo Mitxelena linguistak ere horixe nabarmendu zuen, «Euskal Literaturaren ahots benetan erromantikoena» zela, Europako erromantizismoren moldeak era artifizialean imitatzen zituzten beste egile batzuekin alderatuta, «bizia eta sinesgarria» zela, «bere sufrimendutik eta maitasun porrotetatik jaiotakoa». «Poetek oso barneko aitorpen orotatik ihes egiten dute lotsatuta, umiliagarria eta penagarria dela irizten baitute; Bizkarrondok, ordea, literatura molde hori darabil».

Garaiko gizarteaz ere idatzi zuen. Xenpelarrek landa mundu tradizionala irudikatzen bazuen, Bilintxek burgesia eta hiri ingurua, liberal eta jai girokoa. Bi Karlistaldien artean bizi izan zen, eta bigarrenak bete-betean harrapatu zuen. Liberala zen eta Donostiako liberal boluntarioen batailoiko laugarren konpainian sartu zen. «Herriaren saminaz zipriztindutako konposizioek duten garra dute», Mitxelenaren arabera, Bilintxen olerki politikoek. Poesia sozial horren adibide dira Pobriaren suertia eta Penetan daramazkit. 

Bere sentimenduak bertso bihurtzen zituen, eta Koldo Mitxelenaren hitzetan, «Euskal Literaturaren ahots benetan erromantikoena» izan zen

Sentimendu «delikatu eta bizien» maisua izan bazen, baita satira umoretsuarena ere. Zabalak «bere umorea eta ironia fina» aipatzen ditu, baita bere buruaz barre egiteko gai zela ere, eta horrek «humanoa eta maitatua» egiten zuela. Zirikatzearen eta xaxatzearen zale, behin, mozkor batek esan omen zion, «agur, Bilintx!», eta Bilintxek erantzun, «agur, Balantx!». Hortik hartu zuen Bilintxi Balantxa izena Donostiako Bertso Elkarteak. Edo beste hau: Gros familiak zuen hiri garbiketaren ardura eta horretarako baliatzen zuten zaldiaren itxura errukigarriak, dena azal eta hezur, Zaldi zuriyarena inspiratu zion.

Ondare hilezkorra

San Bartolomeko hilerri zaharrera eraman zuten hil ondoren –urte batzuetara, Polloera lekualdatu zuten eta han du hilobia—. Bertan, gorazarre egin zioten bai herritarrek bai orduko agintariek ere. Hurrengo egunetan, elkartasun sare bat osatu zuten herritarrek, Bilintxek utzitako familia laguntzeko. Hala, hiriko zenbait antzokitan antzerki saioak egin zituzten, dirua biltzeko.

1884ko otsailaren 6an, Victoriano Iraola zinegotziak mozio bat aurkeztu zuen Kale Nagusia eta Lasala plazatxoa batzen dituen kaleari Bilintx izena jartzeko. Onartu egin zuten, eta ordutik, izen hori du. Antzoki Zaharraren albo bat hartzen du eta hiriko laburrenetakoa da. 

Jaiotzaren 175. urteurrenean bere lanen hautaketa bat argitaratu zuen Donostiako Udaleko Euskara Zerbitzuak, hamabost bertso Mattin komikilariaren ilustrazio banarekin, hiriak emandako bertsolari ospetsuena gogoratu eta haren lana zabaltzeko. Hamabost urte geroago, Bilintxen Menda hamabostaldia aurrera eraman zuten. Bere amodio bertso ezagun batetik hartu zuten izena: «Askok diote kantetan beti amore-kontu naizela. Nik esaten det arriturikan beti orrela daudela: Zer egin biat baldiñ zerubak doatu banau onela. Ez dute ikusten usaya mendak bere jatorrez dubela? Nere biotzak amoriua mendak usaya bezela».

Mende eta erdi da hil zenetik, baina bere lumatik jaiotako bertsoak hilezkorrak dira. Horixe aurreratuta, hala kantatu omen zuen behin Pedro Mari Otañok, Bilintxen semea aurrean zuela: «Zu Bilintxen semea zera nerekiko, ez bazidaten esan ez nuen igarriko; gu haren aurrean gaude beti belauniko, hemendik joan zan baina ezta behin ere hilko».

Geroago, Orfeoi Txikiak bere errepertorioan berreskuratu, eta Urko abeslariak ere herri ekitaldi batzuetan kantatu izan duen koplatxo horrek garai bateko txurro denda-txokolategi ezagun baten dotorezia eta ospea gogorarazten du.

Amara kaleko 35. zenbakian zegoen lokal hura, eta mostradorearen atzean, Marcelino Celigueta: Cintruenigotik (Nafarroa) 1896 inguruan Donostiara heldutako gizon ekintzailea eta nekaezina. Osasun Iturri kalean kokatu zenean, bere bi anaia ere hiritik gertu lan egitera ekarri zituen, eta Amaran bertan ireki zuen txurro denda. Ingurua askotarikoa eta bizia zen, garai hartan «bizi txarreko» deitzen ziren bi lokalen aldamenean baitzegoen.

Arrakasta eta herri bizitza

Lokalak sekulako harrera izan zuen hiritarren artean, batez ere, jaiegunetan eta klase aberatsaren festen ondorengo ordu txikietan. Celiguetak negozioa zabaltzeko zuen grinak bultzatuta, txurro denda ibiltariak jarri zituen gero, gaur egungo Araba parkean, 1930eko hamarkadan azoka esparru handi bat egoten baitzen han.

Horrez gain, auzoko jaietan, bi postu handi kudeatzen zituen lantalde zabal batekin, non txurroak txokolatearekin eta kruxpetak saltzen zituzten. Bere arrakasta ekonomikoaz gain, Celigueta gizon solidariotzat zuten amaratarrek: Donosti Berri elkarteko presidenteordea izateaz gain, gizarte ekintzetarako eta beharra zutenei laguntzeko diru bilketak egiten zirenean, txurro dendaren telefonoa izaten zen harremanetarako bidea. 

Marcelino Celigüeta txurro dendako lantaldea, 1936ean.

36ko gerraren arrastoak

36ko gerra hasi eta tropa frankistak Donostian sartu zirenean, Celiguetaren anaiek hiritik alde egin zuten. Berak, ordea, ez zuen arriskurik ikusi eta lanean jarraitu zuen. Tragedia, ordea, hilabete eskasera iritsi zen: inbidia komertzialaren ondorioz, auzokide batek haren izena salatu zuela susmatzen da.

Ondarretako kartzelara eraman zuten lehenik, eta 1936ko urriaren 24an atera zuten handik, Hernaniko hilerrian fusilatua izateko, 40 urte pasatxo zituela. Bere familia, etsita, bila eta bila aritu zen; emaztea tarotaren bidez (ere) haren arrastoari jarraitzen saiatu zen. Seme-alabak, ordea, Okendo kaleko Gobernu Zibilera joan ziren argibide eske, baina han esan zieten jada ez zegoela bertan eta etxera bidean zatekeela. Inoiz ez zen bueltatu.

Txurroetatik, patata frijituetara

Emaztea 1945ean hil ostean, bi semeek hartu zuten lokalaren gidaritza. Gazteegiak zirenez, negozioak bidea galdu eta, azkenean, beste jabe batzuen eskuetara pasatu zen, taberna gisa. Dena dela, Marcelinoren seme Angelek, aitaren ekintzailetza berreskuratu zuen: patata postu bat jarri zuen Plaza Berrian; gero, San Lorenzo kalera aldatu zuen denda, txurro denda eta patata salmenta batuz, eta, handik gutxira, hiri osoko ostalaritza lokalak patata frijituz hornitzen hasi zen.

Ondorengo belaunaldiek, hala, enpresaren dimentsioa aldatu zuten. Hernanin abian jarritako lantegia, Araiara (Araba) eraman zuten, eta bertan Patatas Celigüeta marka handia sortu zuten (lehenago, Aperitivos del Norte izenarekin ezaguna). Handik, eskualde osoko supermerkatu eta denda kate handiak patataz hornitzeko gaitasuna lortu zuen enpresak, Amarako txurro denda txiki haren abizena euskal elikadura industriaren historian iltzatuta utziz.

Zazpi eguneko egitarauak askorako emango du Añorgan, bihartik hilaren 19ra bitarte. Ohiko jarduerak eta berritasunak uztartu dituzte, herri giroan ospatzeko añorgatarrek estimatzen dituzten jaiak. «Auzotarrekin elkartu gara programazioa hobetzeko, eta pozik gaude osatu dugun jarduera sortarekin», dio Izaskun Elizegi jai batzordeko kideak. 

Kartelak ere lotura du nobedadeekin, aurten egun gehiagotan programatu dituztelako erraldoiak eta buruhandiak. Izan ere, umeentzako eskaintza handitu dute, familiek eta guraso elkarteak eskatuta. Horrela, haurrentzako play-back lehiaketa egingo dute lehen aldiz, eta arratsaldeak haientzako jarduerekin betetzen saiatu dira. Bestalde, Añorgako artisauen azoka estreinakoz sartu dute egitarauan, martxoko Sagardo Egunean haien postuek harrera ona izan zutelako.

Kuadrillek, jubilatuek eta umeek ohiko egun propioa izango dute. Bihar, oilasko biltzaileak eta Zementonen jaitsiera ez dira faltako. Etzi, berriz, jubilatuek gustuko dituzten jarduerak egingo dituzte. «Gabezia handiena 13 eta 16 urte bitarteko gazteentzako eskaintzarekin dugu, eta horregatik 3×3 saskibaloi txapelketa mantendu dugu», esan du Iurre Marrahi jai batzordeko kideak. Dena dela, aitortu dute hilaren 16ko Orikiz eguna dela garrantzitsuena añorgatarrentzat. «Mozorrotzea derrigorrezkoa da, eta lehen aldiz gaia aldatu dugu; kolore gorria aukeratu dugu. Ikusiko dugu jendearen imajinazioa zenbaterainokoa den», adierazi du Elizegik.

Arkaitz Añorgako Dantzariak

Mendeurrena bete du Arkaitz Añorgako Dantzariak taldeak, eta aurtengo jaietan presentzia nabarmena izango dute. «Karmen egunean, hilaren 16an, mendeurreneko soka dantza egingo dugu, eta hainbat belaunalditako dantzari askok parte hartuko dute. Gainera, ohiko brokel zikloa eskainiko dugu», nabarmendu du Unanuek. Horrekin batera, festei bukaera emateko, hilaren 19an, Añorga Kultur eta Kirol Elkartearen egunean, dantza taldeak egingo du bandera jaitsiera. «Aurten, Añorgako bi talde omendu nahi ditugu. Txupinazoa Añorgako udalekuen taldeak botako du, hamar urte bete dituztelako. Bandera jaitsieraz, berriz, Arkaitz taldea arduratuko da», azaldu du Marrahik.

Urteurren borobila eta berezia izateko asmoa bazuten ere, burokraziak eta denbora faltak plan handienak zapuztu dizkiete. Hala ere, Nerea Albisu auzo elkarteko kideak argi utzi du: «Guk oso ondo pasatzen dugu eta, ezer berezirik prestatu ez dugun arren, une jakin batzuetan xanpaina aterako dugu, ziur!».

Aire freskoa eta gaztea

Hiru hamarkadako bidearen ondoren, egungo taldetxoak azken aldiz hartuko du jaien prestakuntza. Albisuk boluntariotzaren gaur egungo krisia azpimarratu du: jendea prest dago egunean bertan «puntualki» laguntzeko, baina baimenak eskatzea, udaleko paperak mugitzea eta hilabeteetako konpromisoa hartzea zailagoa egiten zaie, bakoitzak bere lana eta istorioak dituelako.

Hala ere, etorkizuna ez dago kolokan. Auzoko gazte talde batekin hizketan ari dira jaiekin jarrai dezaten. Egungo antolatzaileak, baina, ez dira guztiz joango; albo batera pasatuko dira babesa eta esperientzia eskaintzeko. «Urtetik urtera, gauzak hobeak izan behar dira, eta uste dut behar dela aire fresko eta gazte pixka bat. Kalea gazteena da», azaldu du Albisuk, itxaropentsu.

Arrain saltzaileei omenaldia

Jaien barruan jarduera kuttun eta xume bat badago, hori uztailaren 16ko Karmen egunekoa da. Goizean goiz, trikitilariekin batera, antolatzaileak auzoko arrandegi guztietatik pasatzen dira. Pandemia ostean berreskuratutako tradizio honetan, lore sorta txiki bat oparitzen diete arrandegietako dendariei, urte osoan jasan beharreko «eskeak» eskertzeko eta haien lana aitortzeko.

Egitarau herrikoia

Aurten ere, Amara Berriko egitarauak auzotarrak elkartzeko ohiko hitzorduak mantenduko ditu: ostirala (hilak 17), herri dantzen eta sardina jatearen eguna da; larunbatean iritsiko da, ordea, jende gehien biltzen duen jarduera: danborrada. Jarduerarik maitatuenetako bat da azken hori, adin guztietako jende andana biltzen baita, danborrak eta upelak astintzera. Larunbatean, gainera, aspaldiko jarduera bat berreskuratuko dute: zezensuzkoa.

Jendetsuenetarikoa bai, baina umoretsuena dena ziur edukita, auto klasikoen kontzentrazioa izaten da, urtero, eta hilaren 19an izango da aurten. Auzotik buelta bat emateko auto dotore asko biltzen dira, eta auzokideek aukera hori aprobetxatzen dute pamelak, lumazko lepokoak eta takoiak jantzi eta poteo elegante bati ekiteko. «Autoetan sartzen gara eta barre algara batzuk egiteko aitzakia bikaina izaten da», dio Albisuk, barrez.

Amara Berrik, beraz, badaki bere izaera herrikoiari eusten. Jaiak auzoaren bizitzaren parte dira eta, Albisuk dioen moduan: «Euskaldunok festarik gabe… ez dakigu!». Aurten ere, umorea, jai giroa —herrikoia den hori—, musika eta xanpaina ez dira faltako.

Horren atzean, gainera, kezka zabalago bat dago: euskararen ezagutza handitu bada ere, erabilera ez dela neurri berean hazi. Mahai jokoak familia, lagun eta belaunaldi desberdinen arteko harremanak sendotzeko tresna aproposa dira.

Baleak, ardiak eta gezurtiak

Toki Kultur Elkartearen lehenengo bi produktu fisikoak karta jokoak dira: 1901 Azken Balea eta Latxa. Horiez gain, azken hilabeteetan Gezurti jolas digitala ere jarri dute martxan.

Euskal balearen ehizan eta itsas tradizioan oinarrituta dago 1901 Azken Balea. San Telmo museoan piztu zitzaien ideia, eta bertatik abiatu ziren euskal bale ehizaren inguruko joko bat diseinatzen. Joko hau 10 urtetik aurrerakoentzat egina dago. Jokoak bi fase ditu: lehenengoan, jokalariek elkarlanean aritu behar dute balea harrapatzeko; behin helburua lortuta, ordea, harrapakina banatzeko unea iristen da eta lehia hasten da. Mekanikari dagokionez, tute estiloko karta jokoa da, baina euskal historiari lotutako kontakizun propio batekin.

Euskarazko aisialdi komunitario baten lehen harria jartzeko modu gisa ikusten dute egindako diru bilketa

Elkartearen bigarren proposamena sei urtetik gorakoentzat zuzenduta dago. Latxa jokoan, jokalariek hamabost ardiko artaldea osatu behar dute. Bidean, ordea, otsoak, ekaitzak edo lapurretak agertzen dira, eta egoerari aurre egin behar diote. Sortzaileen hitzetan, jokoaren gakoa erabakiak hartzeko une horietan dago: «Arriskatu edo ez erabaki behar duzu, eta ziurgabetasun horrek adrenalina pixka bat sortzen du haurrengan». Partida laburrak dira eta estrategia zein elkarrekintza uztartzen dute.

Proiektuaren hirugarren hanka plataforma digitala da. Gazteen artean ezagun egin den Impostor jolasean oinarritu da Gezurti, baina euskaratik eta euskal kulturatik eraikia. Gezurti.eus webgunea doakoa eta kode irekikoa da, ez du erregistrorik eskatzen eta ez dauka publizitaterik. Bertsio honek, ordea, hitz arruntak baino gehiago eskaintzen ditu: herri izenak, euskalkietako hitzak eta euskal kulturari lotutako kontzeptuak txertatu dituzte, eta zenbait kasutan, azalpen osagarriak ere gehitu dituzte. Helburua ez da pantailaren erabilera sustatzea, baizik eta teknologia baliatzea euskarara gerturatzeko eta aurrez aurreko harremanak indartzeko.

Elkarteko kideek garatu dituzten lehenengo karta jokoak.Toki kultur elkartea

Bultzada ekonomikoaren beharra

Ideiak eta prototipoak prest badituzte ere, elkarteak badu erronka handi bat: finantzaketa. Horregatik egin zuten diru bilketa Itsulapikoa plataforman, lehenengo jokoak ekoitzi eta proiektua martxan jartzeko beharrezkoa den gutxieneko dirua lortzeko.

«Ez dugu inongo irabazi asmorik; gure helburua zabaltzea eta euskararen erabilera sustatzea da», diote. Beren aisialdiko orduak eskaintzen dizkiote proiektuari, bakoitzak bere lanetik kanpo, eta lortutako diru guztia elkartearen jarduera elikatzera bideratuko dute.

Kanpainaren bidez bildutako diruarekin lehenengo ekoizpen sorta egingo dute, babesleei jokoak banatzeko eta etorkizuneko jardueretarako stock txiki bat sortzeko. Horrek, haien hitzetan, «gurpila martxan jartzea» ahalbidetuko luke: behin lehen urratsa eman eta produktuak kalean daudenean, errazagoa izango da elkartea ezagutaraztea, joko berriak garatzea eta auzoetan antolatu nahi dituzten tailer eta topaketak abian jartzea. Azken finean, euskarazko aisialdi komunitario baten lehen harria jartzeko modu gisa ikusten dute egindako diru bilketa.

Elkarteko kideek diotenez, proiektuak harrera beroa izan du. Jende askok ideia txalotu du eta euskararen aldeko ekimena garrantzitsu bat dela nabarmendu du.

Jarduna ez da jokoen ekoizpenera mugatuko. Auzo eta herrietan ihes gelak eta bestelako abentura parte hartzaileak antolatu nahi dituzte

Etorkizuneko erronkak

Diru bilketa arrakastaz amaitzea zen lehenengo helburua. Hori ondo beteta, Toki Kultur Elkarteak mahai joko berriak garatzen jarraitu nahi du, betiere euskal kultura, tradizioak eta ohiturak oinarri hartuta.

Hala ere, haien jarduna ez da jokoen ekoizpenera mugatuko. Auzo eta herrietan ihes gelak, Altxorraren bila jolasak edo bestelako abentura parte hartzaileak antolatu nahi dituzte, haur, gazte eta helduak elkartzeko. Mahai joko baten bidez euskara erabiltzea, hitz egitea eta elkarrekin denbora partekatzea. Horixe da Toki Kultur Elkartearen apustua: aisialdia eta hizkuntza eskutik eramatea, belaunaldi berrientzat euskarazko topagune berriak sortuz.

Txostena osatzeko ideia gurasoen artean urteetan pilatutako kezketatik sortu zen, euskararen erabileraren inguruko galderak gero eta maizago agertzen baitziren familien arteko elkarrizketetan, bai euskaldunen artean, bai beste hizkuntza eta jatorri batzuetako familien artean ere. «Argi genuen euskara plan bat egiten hasteko Jakintza Ikastolako egoera zein zen jakin behar genuela, abiapuntua zein zen jakin behar genuen», azaldu du Joxepa Bornaetxea Jakingurako kideak.

Kezka partekatuak datu bihurtzea

Txostena egiteko, bi behar nagusi identifikatu zituzten. Alde batetik, euskararen aldeko neurriak eta hizkuntzaren biziberritzea familiek zenbateraino babesten zituzten jakin nahi zuten. Bestetik, ikastetxeko familien hizkuntza errealitatea ezagutu nahi zuten, etorkizuneko neurriak datuetan oinarrituta diseinatzeko.

Horretarako galdetegi bat prestatu zuten, familien iritziak eta hizkuntza ohiturak jasotzeko. Emaitzek aurreikuspenak gainditu zituzten, eta familiek espero baino parte hartze handiagoa izan zuten. «Uste genuena baino interes handiagoa zegoela ikusi genuen», nabarmendu du Bornaetxeak. Gainera, datuek erakutsi zuten ikastetxean gero eta aniztasun handiagoa zegoela hizkuntzei dagokienez, eta horrek euskararen sustapena beste ikuspegi batetik lantzeko beharra azaleratu zuen, Jakinguraren arabera.

Haurrek eguneroko denboraren %15 inguru baino ez dute igarotzen ikastetxean, baina Jakinguraren ustez, espazio horrek eragin handia du hizkuntza ohituren eraikuntzan. Bertan sortzen dira lehen laguntasunak, harreman sareak eta sozializazio prozesu esanguratsuenak: «Soilik %15a da, baina ez da edozein %15», dio Bornaetxeak.

Hala ere, guraso elkarteak ez du uste euskararen inguruko ardura osoa eskolaren gain utzi behar denik. Aitzitik, familien, aisialdiaren, komunikabideen eta ikastetxearen arteko elkarlana aldarrikatu du. Haien ustez, euskararen biziberritzea ez da eragile bakar baten esku utzi daitekeen erronka.

Sistemaren ahuleziak, erronka nagusia

Txostena egin ondoren, Jakingurako kideek argi dute zein den gaur egun duten kezkarik handiena: hezkuntza sistemak euskararen erronkari erantzuteko duen gaitasun mugatua. Haien ustez, azken urteotan hezkuntzan bizi den ziurgabetasunak eta baliabide faltak zaildu egiten dute epe luzerako hizkuntza proiektu sendoak garatzea. «Hezkuntza sistemak momentu honetan ez du baliabiderik, estrukturalki ez da gai euskarak duen erronkari erantzuteko», azaldu dute elkartekoek.

Gainera, erakunde publikoek ikastetxe eta komunitateei gero eta babes gutxiago eskaintzen dietela deitoratu dute. Horren ondorioz, familiek eta ikastetxeek bultzatutako ekimenek sarritan ez dute behar duten laguntza jasotzen, nahiz eta euskararen etorkizuna bermatzeko gero eta premiazkoagoak izan.

Hizkuntz aniztasuna

Familien %75ek galdetegia erantzun izanak interes handia erakusten duela uste dute Jakinguran. Gainera, txostenak agerian utzi du Jakintza Ikastolan hogei hizkuntza baino gehiago hitz egiten direla. Errealitate horren aurrean, guraso elkarteak euskara erdigunean mantentzea du helburu, baina hizkuntza aniztasuna errespetatuz.

Horretarako, hizkuntza irizpide argiak adostea proposatu dute, komunikazioan eta jardueretan. Era berean, hizkuntzen egoeraren inguruko kontzientzia sustatu nahi dute. «Euskara ez da hizkuntza bat gehiago», nabarmendu du Bornaetxeak. Bere esanetan, hizkuntza gutxitua denez, babes berezia behar du, eta horren inguruko kontzientzia partekatua eraikitzea funtsezkoa izango da datozen urteotan.

Antigua, arnasgunea eta alerta

Txostenak Antigua auzoaren egoera ere aztertzen du, euskarari dagokionez. Jakinguraren arabera, Antigua Donostiako auzorik euskaldunenetako bat da, eta hiri eremu batean euskarak duen presentziagatik salbuespen moduko bat da. Bornaetxeak «oasi» eta «arnasgune» gisa definitu du. Hala ere, datuek erakusten dute ezagutza maila handia izan arren, erabilera askoz txikiagoa dela.

Horregatik, baikortasuna eta kezka uztartzen dituzte. «Ez dugu mezu negatiborik eman nahi, baina argi eduki behar dugu, alerta puntu batetik, gure esku dagoela oasi bat izaten jarraitzea», azaldu du. Haien ustez, gaur egungo egoera ona izan arren, euskararen etorkizuna ez dago bermatuta.

Etorkizuna: elkarlanean urrutiago

Bost edo hamar urte barrura begira, Jakingurak ez du helburu idealizaturik marrazten. Ez dute uste errealista denik komunitate osoa erabat euskaldunduta egongo dela pentsatzea. Hala ere, ikastetxean, auzoan eta hirian dagoen euskararen aldeko sarean sinesten dute.

Jakintzan, Antiguan eta inguruko eragileetan euskaltzale ugari daudela nabarmendu dute, eta indarrak batuz gero, emaitza hobeak lor daitezkeela: «Ez dakit nora iritsiko garen, baina elkarrekin urrutiago», laburbildu du Bornaetxeak. Hori da, azken finean, txostenak helarazi nahi duen mezua: diagnostikoa ez dela amaiera, baizik eta euskararen etorkizuna elkarrekin eraikitzeko lehen urratsa.

Arratsaldean hasiko da jai giroa eta afaldu ostean piztuko dute sua. Hain zuzen ere, sua eta haren inguruko dantzaldia izaten da jende gehien elkartzen duen jarduera, jai batzordeko kide Leire Gallastegiren hitzetan: «Auzoko dantzariek asteak pasatzen dituzte euskal dantzak prestatzen eta auzotar dezente etortzen dira ikustera».

Horrela, jaietako kartela da aurtengo berritasuna, Gallastegiren arabera: «Lauaizeta ikastetxeko DBHko laugarren mailakoen artean kartel lehiaketa egin dugu, beraz, beraiena da aurtengo kartela».

Intxaurrondotarrak jaietan parte hartzera deitu ditu Gallastegik, baita antolaketan ere: «Boluntario kuadrilla zabal bat behar izaten dugu eta lanak merezi du, beraz, ea hurrengo urtean gehiago garen antolaketan!».

«Lan ikaragarria» izanik ere, Oletako gazteak «ilusioz» daudela nabarmendu du jai batzordeko kideak, Oleta «familia baten modukoa» delako: «Berez, Oleta ez da auzo bat ere, kale bat da, baina gutxi bagara ere, pertenentzia sentimendu handia dugu denok, erabateko auzo izaera dago hemen. Familia baten modukoa da Oleta». «Belaunaldiz belaunaldi pasatu dira jai hauek», gaineratu du.

«Esentzia» mantendu dute

Jai batzordea zeharo gaztetu da, baina Oletako jaien «esentzia» mantendu dute Lopezek azaldu duenez: «San Joan sua, sardina jana, pala txapelketa… hori dira Oletako jaiak, nahiz eta parranda pixka bat ere egiten dugun, noski!».

Horrela, gaur arratsaldean bertan lehertuko da festa Oletan, txupinazoarekin eta jarraian auzoan barrena egingo duten martxarekin, «auzo guztia jai giroan murgiltzeko». Haurrentzako jolasak ere izango dituzte eta denek elkarrekin afalduko dute, noski, eta Javi DJ-ak girotuko du gaua: «Nagusiki, auzokoentzat izango da, ostiralean ez baita kanpoko jende asko etortzen, gehiago etortzen dira larunbatean».

Larunbatean, bestalde, denetik edukiko dute: paella jate arrakastatsua, mus lehiaketa, arratsaldeko poteoa edo tardeoa berritasun nagusi gisa —«gurasoentzat bereziki», Lopezen hitzetan—, sardina jana eta festa tematikoa, bestek beste. Hain zuzen ere, txikiak zirenean heldutan izan nahi zuten horretaz mozorrotuko dira auzotarrak, «umoretik», jai batzordekoak nabarmendu duenez.

Gaua ederki luzatuko du batek baino gehiagok, ziur, baina indarrak gorde beharko dituzte igandeko Olinpiar Joko arrakastatsuentzako eta, bereziki, astearteko San Joan surako, horrekin borobilduko baitituzte jaiak.

Horretaz guztiaz gozatu nahi izanez gero, Oletara joatea baino ez dago, eta Lopezek argi dauka: «Etortzen den orok errepikatzen du, herri txiki baten modukoa delako hau».

1950eko hamarkada da. Frankismo betea Francok udak pasatzen zituen Donostia hartan, euskaraz egin ezin zen Donostia hartan, diktadurarekin bat ez zetozen donostiarrak isilik, ezkutuan edo erbestean zituen hiri hartan. Dendako zapata eta larruek arreta kendu ostean, aurrera begiratu du bezeroak, eta andre dotore bat aurkitu du mahai baten aurrean, urdinez jantzita. «Buenas tardes», esan dio. Bezeroaren beharrak argitu ostean, gela txiki batera joan dira: ispilu handi bat dago, eta haren aurrean erantzi ditu soinean daramatzan oinetakoak, berrien neurriak hartu ahal izateko.

Bezero horrek ez dakiena zera da: dendaren ondoko atariko atetxo batetik sartuta, dendaostean andre eta apaiz ugari daudela beste negozio bat egiteko zain. «Que tenga un buen día», esan ostean, dendaostera jo du dendariak, eta adeitsu agurtu ditu beste bezeroak. Buenas tardes-ak eta Que tenga un buen día-k ez daude han atzean: euskaraz ari dira. Urdinez jantzitako andrea dendaostean duen bulegotxoan sartu da, beste bezero haiei nahi dutena emateko: Nicolas Ormaetxea Orixe-ren Urte guziko meza bezperak liburua, Ixaka Lopez Mendizabalen Xabiertxo edota Martin Txilibitu. Frankismo bete-beteko Donostia erdi-erdiko zapata denda dotore hura hori baino askoz gehiago zen: euskarazko liburuak legez kanpo argitaratu eta banatzeko sare klandestino baten egoitza zen. Eta horren guztiaren buru, andre bat: Maritxu Barriola.

Erreportaje hau Berria-tik ekarri dugu, CC lizentziei esker; beraz, bertan jarraitu dezakezue osorik irakurtzen.

Maria Alonso Politki elkarteko kideak nabarmendu du «topaketa» bat dela Auzoko Kafea: «Helburuak dira harremanak sustatzea eta sakontzea, ideia garrantzitsuak eztabaidatzea eta gure auzoan aktiboki parte hartzea. Hori guztia, noski, topagune bat sortuz eta autoantolaketan oinarrituz, errespetuz eta elkarri entzunez».

Egitasmoa hilean behin elkartzean datza, eta bi saio egin dituzte dagoeneko, martxokoa eta apirilekoa. «Oso saio atseginak izan dira biak, eta askotariko gaiak atera dira, baita proposamen interesgarriak ere». Alonsok azaldu duenez, hainbat bizilagunek hartu dute parte saioetan, tartean, IZBEko, Plazara Goaz euskara batzordeko eta Intxaurrondo Berri emakumeen elkarteko zenbait kidek.

Mugikortasuna, hirigintza, laguntza sareak eta abar

«Askotariko gaiak atera ziren, baina garrantzitsuenetako bat izan zen auzo barneko komunikazioa», azaldu du Politkiko kideak, Intxaurrondoko aldarrikapen historiko bat hizpidera ekarriz: «Intxaurrondo Zaharretik anbulatoriora joateko, adibidez, ez dago komunikaziorik autobusez eta jende askorentzat, arazo handia da hori, distantziarengatik eta aldapengatik, besteak beste». Auzoko eragile ugarik urteak daramatzate Intxaurbusa aldarrikatzen, eta, horregatik, intxaurrondotar batzuk «haserre puntu batekin» atera ziren saioetatik, «konturatuta zenbat urte daramatzaten gauza berberak eskatzen».

Intxaurrondotarrek urteak daramatzate Intxaurbusa aldarrikatzen, testuinguru askotan; hala nola San Sebastian egunean.Beñat Parra

Anbulatorioaren egoera txarraz ere luze eta zabal hitz egin zutela kontatu du Alonsok, baita adineko jendearentzako laguntza sareen beharraz, euskarak auzoan bizi duen egoeraz, auzoa hobetzeko hirigintza beharrez eta, oro har «auzoa egiteaz» ere.

Gaiak eztabaidatzeaz gain, «ekintza proposamenak» ere egin daitezke Auzoko Kafean, eta halako batzuk atera dira aipaturiko bi saioetatik, Alonsok nabarmendu duenez: «Anbulatorioaren inguruan, adibidez, sortu zen idatzi bat egiteko ideia, udalari helarazteko, anbulatorioaren egoeraren berri emanez. Baita ere, artikulu bat idaztea IZBEk urtean behin argitaratu ohi duen aldizkarian argitaratzeko. Horiek hurrengo saiorako etxeko lanak dira, hain zuzen ere». Eta bestelako proposamenak ere mahaigaineratu zituzten parte hartzaileek, Politkikoak kontatu duenez: «Elkarren berri izateko aldizkari bat sortzea, adinekoentzako laguntza sareak lantzeko harremanak sendotzea eta abar».

Jarraituko dute

Maiatzaren 27an egingo dute Auzoko Kafearen hurrengo saioa, Larrotxene Kultur Etxean. «Printzipioz, azkena da, baina antolatzaileon zein parte hartzaileen balorazioa oso positiboa denez, hilean behin elkartzen jarraitzeko asmoa dugu, ekainetik aurrera edo udazkenetik aurrera».

Horrela, auzotar gehiagorengana heldu nahi dute, eta, horregatik, Alonsok nabarmendu du saioak erabat irekiak direla, bai eztabaidatzeko gaiak proposatzeko orduan, baita parte hartzeko orduan ere: «Edonor etor daiteke saioetara, elkarteetako kideak zein norbanakoak. Eskatzen dugun gauza bakarra da Intxaurrondorekin loturaren bat edukitzea, hemen bizita edo ez». Izan ere, argi dute tokikotik saretzea dela bidea: «Horrelako espazio irekiak, autoantolaketan oinarritutakoak, ezinbestekoak dira. Hortik etorri daiteke indarra: txikitik, tokikotik, partekatzen dugun toki horretatik; kasu honetan, auzotik, Intxaurrondotik».