Ezer baino lehen, Donosti Cup txapelketari egin dio erreferentzia Insaustik: “Txikitasunetik handiak garela nabarmendu behar dut. Munduko Kopa aurreko astean jokatu zen Donostian; Donosti Cup txapelketa. 30 herrialde, 60 zelai eta 2.300 partida. Uste dut horrek erakusten duela Donostia ere mundiala dela”.

Galderari erantzunez, “poliki-poliki eta partidaz partida” joan behar dela adierazi du. “Espainia momentuz ez dago finalean, eta ikusiko dugu zer gertatzen den. Hipotesi berririk bada landuko dugu, inolako konplexurik gabe”, nabarmendu du. Horiek horrela, ez du baztertu hirian pantaila erraldoi bat jartzea, Espainia finalera iristen bada.

Realarekin konparazio bat egiteko ere aprobetxatu du gaia: “Gogoan dut Realaren kopari buruz hitz egiterakoan, pantailari buruz ez genuela hitz egin finalera iritsi ziren arte. Beraz, zuhurtzia bera izango dugu. Hori bai, bihar goizean beste egoera batean egongo gara. Beharko balitz, prest nago kiroletako zinegotziarekin hitz egiteko”.

Hain zuzen ere, Iñaki Gabarain Kiroletako zinegotziak El Diario Vasco egunkariari baieztatu dio udalak pantaila erraldoi bat jarriko duela, Espainia finalera iristen bada. Era berean, esan du pantaila hori ez litzakeela Alderdi Ederren jarriko, hiriko beste toki batean baizik.

Minions gogoangarriak protagonista dituen unibertsoaren baitako zazpigarren filma da Minions & Monsters, edota, nahiago baduzue, Gru bilauaren abarotik irten zirenetik hirugarrena. Pierre Coffinek, lehen hiru filmen eta izaki hori atseginen hastapenei buruzko filmaren zuzendariak, heldu dio erronkari, eta Hollywood eta protagonisten izaera karismatiko eta bitxia uztartzen dituen proposamen freskagarria izan da emaitza.

Hala, trama ugari nahastuko ditu frankiziaren ale berri honek: Hollywood konkistatzera heldu zirenekoa, zinemaren izar bilakatu zirenekoa, dena galdu zutenekoa, munstroak munduan zehar askatu zituztenekoa… eta, noski, indarrak batu eta planeta osoa kaosetik libratu zutenekoa. Protagonistei dagokienean ere, bada berritasunik. Alde batetik, zerbitzatzeko bilaua bilatzen jarraitzen dutenak daude; bestetik, disidenteak: Jamesen gidaritzapean film bat errodatu nahi duen hirukotea. Premisa horretatik abiatuta, metazinema hutseko ariketa aurkeztuko du Coffinek: hasiera erakargarri eta burutsua duen, baina, amaiera aldera, ezaugarritzat duen anabasa horretan itotzen den istorio bat.

Umore erraza, erritmo bizia eta kaosa dira nagusi, eta ezin esan haurrei zuzenduriko proposamena ez denik. Baina koskortutako zinemazaleok ere izango dugu zerekin goza: zinemaren historiari egiten zaion omenaldia, cameo-ak; etenik gabeko keinuak pelikula mitikoei, bai industrian ezagunak diren pertsona ospetsuei. Hain zuzen ere, proposamenak gure begietan funtzionatuko badu, era guztietako erreferentzia horiekin jolasteko aitzakia gisa balio duten abentura, jazarpen eta korapiloen segida gisa irentsiko dugulako da.

Edo ez gidoiari esker, bederen. Energia handiz hasten den hori amilduz joango baita minutuek aurrera egin ahala. Aspergarriki konbentzional bilakatzeraino, bere ideiarik onenak azkarregi agortu izan balitu bezala.

Pertsonaien arteko adiskidetasuna eta elkarlana dira kontakizunaren ardatza, baina gai horiek azaleko tratamendua jasotzen dute. Ondorioz, filmak entretenitu egiten du, tarteka, dibertitu ere bai, baina nekez lortuko du ikuslea hunkitzea edo haren oroimenean aztarna iraunkorra uztea. Ez ote den filmaren formula bera, errepikapenarena, bere muga nagusia…

Lan egin eta bizirauteko beharrezkoa duen bizikleta lapurtuko dioten momentutik, Antonio Riccik Erroma goitik behera zeharkatuko du, hiru egunez, Ladri di biciclette (Vittorio De Sica, 1950) maisulanean. Urte batzuk geroago, mediku azterketen emaitzen zain, Cleok bi ordu emango ditu Parisko kaleetan batetik bestera, beldurrak jota, burua lasaitzeko asmotan; Cléo de 5 a 7 (1962) filmean erakutsiko digu Agnes Vardak emakumearen agonia. Orain, dagoeneko eztarriko minbizia detektatuta, tratamendua hasi bitarteko atzera kontua ezagutuko dugu Nino (2025) lan intimistan.

Kronika itxura izango du nazioartean saritua izan den Pauline Loques zinemagile frantziarraren opera prima-k, baina ez da desesperazioa gailenduko, ezta larritasun existentziala ere. Muturreko sentimenduak eta melodrama baztertuko ditu, lan delikatuaren mesedetan. Gaixotasunak dakarren shock egoerari aurre egiteko denbora hartu, arnastu, eta bizitzaren alde egiteko erabaki irmoa hartuko du Theodore Pellerinek samurtasunez eta oreka emozionalari eutsiz interpretatutako Ninok.

Ostiral batez diagnostikatutako gaitza protagonistaren barne mundua ordenatzeko aitzakia narratiboa izango da. Bada, Loques zuzendariak hiru norabide dramatiko ezarriko ditu, hiru zauri eta egonezin, asteleheneneko lehen kimioterapia saioa iritsi bitartean apurka-apurka azaltzen joango direnak: aitaren ausentzia eta haurtzaro galdua (iragana), lana eta lagunartea (oraina) eta ondorengotza, familia (etorkizuna).

Parisko kaleetan joango dira korapiloak askatzen. Izan ere, hiriak berak presentzia nabarmena eta esanguratsua du Nino filmean. Loquesek gaztea isolatu, bakartu eta haren barne haustura plano ezegonkor eta urduriekin erretratatuko badu ere, kameraren eta protagonistaren artean sartuko da, hain zuzen ere, bizitza. Ninoren irudi garbia jasotzea ekidingo digute tartean gurutzatuko diren hiritarrek, autoek, ate eta leihoek, pasabideek eta korridoreek, ispiluek. Baina ustezko distantzia eta zatiketa ez dira oztopo, baizik eta bizirik dagoenaren gogorarazpen.

Berri latz batek eta egoera zaurgarri batek berpiztu ditzakeen emozioak lehen lerrora dakartza Nino-k, planteamendu narratibo eta estetiko zintzoarekin. Istorio txiki bezain unibertsala da, sentikorra, gogorra, baina azkenerako, baikorra eta gizatiarra.

Ia hiru hamarkada igaro dira Toy Story frankiziaren lehen alea zinema aretoetara iritsi zenetik –gurean estreinatu berri den bosgarren atalaren inguruan idatziko ditut lerrook–, baina sagak, oraindik ere, badu zer kontatua. Esaterako, nostalgia ariketa itzela da ikusle koskortuagoentzat, bizitza Andy lehen protagonista harekin batera ezagutzen joan garen millennial belaunaldiontzat. Izan ere, lehen, Andy ginen; orain, heldu gara. Era berean, sehaskatik ezagutu duten errealitate gatazkatsu bati begira jarriko ditu haur berriak: pantailen presentzia menderatzailea. Galdera, ordea, berdina da denentzat: posible al da irudimena eta teknologiaren arteko elkarbizitza?

Aurreko lanen filosofia existentzialistari eutsita, Pixarrek gaur egungo haurren pantaila denboraren inguruko kezka soziala erabili du kontakizun berriaren ardatz gisa. Bonnie da atal honetako protagonista, behar baino umeagoa den neskatila. Lagun berriak egiterako orduan lagungarri izan daitekeelakoan, gailu teknologiko adimendun berri bat oparituko diote gurasoek.

Aparatuak bere arreta bereganatuko du berehala, eta, ondorioz, Jessie, Buzz eta gainerako jostailuak bigarren planoan geratzen hasiko dira. Egoera horrek kezka eta ziurgabetasuna sortzen ditu haien artean, beren zeregina eta balioa zalantzan jartzeraino. Horrekin gutxi ez, eta Lilypad tresnak bere iritzi propioak ditu Bonnierentzat onena zer den erabakitzerako orduan, eta horrek gatazka zuzena sortzen du, jostailu tradizionalak eta teknologia digitala are gehiago konfrontatuz.

Saga osoan presente egon den ideia da ordezkapenarena. Gogora dezagun Woody eta Buzz Lightyear lehia bizian ipini zituen lehen atala; Andy hazten ikustearen mina hirugarrenean… bada, bosgarren hau bizirik irauteari buruzko filma da ere. Baina bada alde esanguratsu bat: jostailuak ez dira soilik beste jostailu batzuekin edota denboraren igarotzearekin lehiatu behar; orain aplikazioen, bideoen, eta haurren harremanak izateko eta dibertitzeko gaitasuna guztiz irauli duten gailu adimendunen mehatxuei ere egin behar diete aurre.

Hala, dimentsio berri bat eman die Stantonek istorioari eta pertsonaien gatazka emozionalei. Mundua aldatu egin da, eta baita pertsonaien kanpoaldea, barrualdea eta haien inguruabarrak ere. Eta munduarekin batera aldatu da ere kontatzeko modua, inozentzia malenkoniatsu baten bidez, aurrez jasotako mezu gehienak zalantzan jartzen direla ohartzen garenean. Zentzu horretan, badira kontu esanguratsu bi: Andyk inoiz lortu ez zuen protagonismoa eskuratzen dute Bonnie eta Blaze giza protagonistek; eta, haiekin batera, lehenengoz, emakumezko panpin bat da kontakizunaren gidari eta heroia.

Filmak, hortaz, ez du soilik abentura berri bat eskaintzen; Pixarren iruditegia gaurkotu eta hain bizigabeak ez diren izaki horien bizitza aldarrikatzen du. Pantailen sukarrak estutzen gaituen honetan, horixe eskatzen genion, eta halaxe ekarri digu.

Apenas dugu ezagun Eleonora Duse antzezle italiarra. XIX. mende bukaeran jaioa, herrialdeak bizi zuen egoera politiko ezegonkorrari aurre egin zion bihotzez, emateko zuen guztia taula gainean utziz, artea (antzerkia) basakeriaren kontrako antidoto aldarrikatuz. Hein batean Pablo Larrainek Maria Callas divarekin egin zuen antzera —Maria (2024)—, Pietro Marcellok aukera baliatu du bere bizitza errepasatu beharrean haren kontraesanak aztertzeko. Bada, emakumearen biopic aspergarririk ez dugu Duse filmean aurkituko.

Martin Eden (2019) txalotuarekin badu loturarik zinemagile italiarraren lan berrienak, munduan bere tokia bilatu nahi zuen marinel ameslariaren (irakurle, idazle eta intelektual izan nahi du kosta ala kosta) autosuntsipena gogora baitatorkigu. Oraingoan, antzerkia da protagonistaren babesleku, erresistentziarako agertoki, biziraupenerako tresna: Lehen Mundu Gerra bukatu berritan, aurrezki guztiak galduko ditu eta bere independentzia artistiko eta ekonomikoa berresteko azken bira handi bat antolatu nahiko du, antzoki erraldoi bat eraiki eta italiar guztien aurrean mito bihurtuz. Garai zailak dira, baina: Noemie Merlanek interpretatutako alabarekin harreman korapilatsua du eta bere maitale izandako Gabriele D’Annunzio idazle eta ekintzaile nazionalistak bultzatuta faxismoa jaio da.

Marcellok ezin hobeto daki bere aktoreei duten onena aterarazten. Luca Marinellik arrastoa utzi zuen Martin Eden haragituz, eta haren lekukoa hartu du Valeria Bruni Tedeschik. Komedia frantses xaloetatik urrunduz, La divina ezizenez bataiatu zuten antzezlea gorpuztu du, zauriz eta orbainez betetako emakume kartsua. Eta erronka ez da nolanahikoa izan, une oro zinemagile italiarraren kamera urduria, dinamikoa, ezegonkorra, gertu izan baitu. Oso gertu. Bizitoki zuen Venezia hor atzean atzeman badaiteke ere, paisaia, ingurua, lausotu egingo da Bruni Tedeschiren sentimendu, emozio eta barne mundua isolatuz. Distantzia laburrean kontatutako filma da Duse, Dreyerren La Passion de Jeanne d’Arc (1928) maisulanaren oinordekoa. Maria Falconettiren negarraren pare, Bruni Tedeschiren begiek Eleonora Duseren arimara garamatzate, inolako epairik eman gabe.

Berezkoa duen unibertso poetikoak eskatuta, narratiba klasiko eta akademikoa baztertuko du Marcellok. Testura pikorra duten irudi fisiko eta organikoek identitate propioz janzten dute italiarraren obra, nolabaiteko zikinkeria bisualak definitu egiten ditu. Duse-n hala gertatuko da, eta gehituko zaizkie, gainera, irudi dokumentalak. Artxibozain sena du Marcellok, badakigu, eta kasurako 1921ean jazotako gertakari historiko bat baliatu du bere pelikulan txertatu eta balio narratibo zein dramatikoa emateko. Urte hartan, Gerra Handian hil eta identifikatu gabeko soldadu baten gorpuzkiak Italian zehar trenez garraiatu zituzten Erromako Altare della Patria monumentu handinahiraino, bada, bidaia hori, tren hori, Eleonora Duseren istorioarekin txandakatuko du, hondoak jotako herrialdearen ikur eta sinbolo bilakatuz.

Constance Debre idazlea 2005ean banandu zen bere senarrarengandik. Apurtxo bat lehenago utzita zuen abokatu lana –profesional arrakastatsua bazen ere–, idazle lanari ekiteko deliberazioz. Horrekin batera ere, publiko egin zuen bere bisexualitatea. Pasioa eta desira lehenetsi zituen, dirua eta araua baino, eta behinola senar izandakoak ez zion barkatu.

Constance Debrek idatzitako izen bereko auto fikziozko eleberrian libreki oinarritua, Clemence abokatuaren istorioa kontatzen du Anna Cazenave Cambet zuzendari eta gidoilari frantziarraren Love Me Tender film zorrotzak. Bere jardunaren oinarri gisara ikuspegi feminista eta gizarte egituren inguruko hausnarketa sakonak ezartzeagatik ezaguna, pelikulak gordin azaleratzen ditu justizia sistema oso baten egitura misoginoa, homofobia instituzionala, askatasun sexualerako eskubidea, eta baita amatasuna bera zalantzan jartzeko beharra ere.

Uda amaiera batean, Clemencek emakumeekin maitasun harremanak edukitzen ari dela kontatuko dio senar ohiari. Bere bizitza erabat aldatuko da honek euren seme Paulen zaintzagatik eztabaida judizial gogor bat hasten duenean, hainbat urtez luzatuko den borroka legal eta emozionalaren abiapuntu izango dena. Idazlearen narratiba latza irudi bilakatzeko erronkari heltzeko inongo beldurrik gabe, Cazenave Cambetek askapen bidaia mingarri batean murgilduko du Vicky Krieps aktoreak gorpuztutako protagonista, amatasunaren eta desiraren inguruko presio sozialetan oinarritutako filma eraikitzeko.

Hala, Love Me Tender filmak agerian uzten ditu gizarte oso baten konbentzio eta epai zurrunak –homofobia eta misoginia arrapaladan–, protagonistak ama, maitale eta sexu subjektu izatearen rolak uztartzeko hautua egiten duenean. Salatzen du ama askea izatea hautu urratzailea dela oraindik, eta guztiaren errora jotzen du, sistema patriarkalaren eta botere judizialaren egiturazko mugak erreproduzitzean.

Eta gatazka oso zehatz bati giza ikuspegi sakon batetik heltzen diolako funtzionatzen du. Antzeko gairik jorratu duten beste lan batzuk ez bezala, alferrikako melodramaren formula baztertu, eta ez du protagonista heroia, sinboloa edo biktima idealizatua bilakatzeko xedea. Tonu intimoaren (ia dokumentala) aldeko apustuaz, kontraesanen itsaso batean igerian ari den emakume zaurgarri eta gizatiar baten gisara aurkezten du protagonista, latz, sorgor eta ikuslearentzat deseroso.

Eta horrexegatik, hain zuzen ere, merezi du ikustaldiak. Badakizue, iraultzarik ez, norbere burua zalantzan jarri gabe.

Seguruenik, denok izango dugu buruan Simone Biles gimnasta estatubatuarraren kasua. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetatik erretiratu zen, han presente ziren guztiak (eta etxeko telebistan jarraitzen ari ginenak) zur eta lur utziz. Zama izugarria sentitzen zuela argudiatuz, burua blokeatuta zuela ohartaraziz, kirol munduko tabu zaurgarrienetakoa dena bistaratu zuen, erabaki mugarria bilakatuz. Ostean, beste hainbat profesionalen ahotsak, esperientziak entzun ditugu; elitean aritzeak zabaltzen eta larriagotzen dituen zauriak.

Horiek denak lehen lerrora ekarri ditu Laura Garcia Alonso zinemagile espainiarrak bere opera prima-n. Muturrera eramandako entrenamenduek, elikadura metodo zurrunek, loriaren presioak, baina batez ere, eta aipatutako eragile guztien gainetik, auto exijentzia itsuak ondorioztatutako agerraldi psikotikoa erakutsiko ditu Corredora-k. Ba al dute kirolariek (ba al dugu guk ere, gizarte kutsakor honetako bizilagunok) gelditzeko, pausa egiteko, eskubiderik? Benetan merezi al du egindako esfortzuak eta bidean baztertutako guztiak? Zer da arrakasta?

Galdera horiei erantzuna ematen saiatuko da filma, eta horretarako, epika eta heroismoa baztertuko ditu; aldiz, infernuetara jaitsiera bortitza jasango duen protagonistaren istorioa ekarriz. Jaitsiera, gainera, mentala bezain fisikoa izango da. Errendimendu Handiko Zentro batean egoiliar den Crisek (Alba Saez) bizi erritmoa birdefinitu beharko du (goi mailako lehiaketatik urrundu beharko du) Espainiako txapelketa prestatzen ari dela burua galdu eta bere gelako balkoitik salto egitean. Metafora argia da: kaiola batean bizi da, eta ezinbestean ihes egin nahi du. Zinemagilearen kamerak geldi eta adi begiratuko dio, distantzia hartuz, pairatzen ari den desoreka mentalak arrastoa utziko baitu ikus-entzuleengan. Gordina da sekuentzia, kirolariek bizi duten egoeraren parekoa.

Beldurrezko film baten aurrean gaudela dirudi, eta agertuko da, halakoetan maiz gertatu legez, espiralaren ideia bisuala: barne munduaren irudikapena da atletismoko pista bera. Bueltak eta bueltak emango ditu Crisek bertan, bakardadean, eta horietako bakoitza galbidera daraman bira berri bat da. Hor kanpoan txoriak kantari daude; norbere baitan iluntasuna, atsekabea, zelatari.

Asmo onez landutako gidoia dakar Corredora-k, eta aipatu bezala, baditu zenbait puntu interesgarri; beharbada, sakonago irits zitekeela uste genezake, baina filmari aitor dakiokegu duen balio soziala. Publiko orokorrarengana iristeko eta auzitan jarriko duen errealitate ezkutua azaleratzeko gaitasuna dauka, eztabaida piztekoa, gizatiar garen heinean emozionalki kontzientzia hartzekoa.

Ingurumen Baliabideen Etxean abiatu zuten saioa, hain zuzen ere, Mandasko dukeen etxea izan baitzen eraikin hori. Bertan, dukeen historia laburbildu zuen Toranek, nabarmenduz dukesa, berez, Kristina Brunetti zela (Madril, 1831 — Donostia, 1914), nahiz eta, askotan, soilik haren senar Fermin Lasalari (Donostia, 1832 — Madril, 1918) egiten zaion erreferentzia, Mandasko duke gisa. “Dukesa, berez, Cristina zen, eta Ferminekin ezkontzerakoan, hark ere hartu zuen duke kargua”, azaldu zuen.

Hezitzaileak azaldu zuenez, XIX. mendean, hiriko harresiak bota eta egungo hiri eredua eraikitzen hasi zirenean, garaiko aberats askok Donostiaren kanpoaldeko lurrak erosi zituzten, eta hala egin zuten Mandasko dukeek, egungo parkearen eremua erosi, eta bertan euren bizilekua sortzeko: “Ordura arte, baserri batzuk baino ez zeuden inguru honetan”, adierazi zuen Toranek. Parkeko eraikinen nondik norakoak ere azaldu zituen ibilaldiaren gidariak: dukeen etxea zena, atzealdeko sukaldea eta kapera zena, zaindariaren etxea eta abar. Hain zuzen ere, Ingurumen Baliabideen Etxearen ingurua, egun, hileta zibilak egiteko erabili daitekeela gogorarazi zuen ibilaldiko parte hartzaile batek, Mariano Ferrer kazetariarena aipatuz: “Badu magikotik leku honek”.

Dukeek ez zuten seme-alabarik eduki, eta, hala, Lasalak hiriari eman zion gunea hil zenean, hainbat baldintza jarrita: izen ofiziala ezin zela aldatu, beti egon behar zuela ikusgai Kristina Brunettiren irudi batek (Baliabideen Etxean dago haren erretratu bat), gauez itxi egin behar dela, musika soilik urtean hirutan egon daitekeela parkean eta baldintza zehatz batzuetan eta abar. Azken horrek eztabaida sortu zuen ibilaldiko parte hartzaileen artean: “Eta, orduan, zergatik egiten da Glad Is The Day jaialdia? Dena txikituta gelditzen da ondoren”. Hain zuzen ere, hainbat elkarte ari dira eskatzen jaialdi hori bertan behera uzteko.

Hamar bat lagunek hartu zuten parte Gladys Enea parkeko mendeurreneko ibilaldian.Beñat Parra

Zedroa, ginkgoa, paumak eta gehiago

Eraikinak alde batera utzita, parkeko bideetan barrena abiatu ziren parte hartzaileak, zuhaitz handien itzaletan, gunea hobeto ezagutzeko. Izan ere, askotarikoak dira Mandasko dukeen estilo erromantikoko lorategian jarri zituzten tokiko zein nazioarteko zuhaitz eta landareak, oraindik ere bertan daudenak.

Horrela, Toranek parkeko arteez, ezkiez, agiñez, gereziondoez, lizarrez, ginkgo bilobez eta astigar japoniarrez luze eta zabal mintzatu zen, baina, bereziki, Libanoko zedro handi eta ospetsuaz hitz egin zuen: “Hurbildu, ez baitakigu noiz arte egongo den hemen”. Hain zuzen ere, azaldu zuenez, hainbat urte daramatzate zuhaitzari zaintza bereziak ematen, baina Aranzadi Zientzia Elkarteko kideek dagoeneko ondorioztatu dute oso egoera txarrean dagoela: “Ez da bere jatorrizko lekua, urte luzez asko ibili gara denak bere inguruan… Momenturen batean, kendu egin beharko dugu, baina ez dakigu noiz”, azaldu zuen ibilaldiaren gidariak.

Landareez gain, noski, animaliez ere disfrutatu ahal izan zuten bisitariek. Ahateak euren txitekin, pauma bat Ingurumen Baliabideen Etxeko balkoi batera igota eta, bat-batean, triku bat belardi batean! Harriduraz bete zituen trikua ikusteak herritarrak, ez baita ohikoa halakoak egunez ikustea. Arrazoia zuen, bai, “badu magikotik leku honek” zioen parte hartzaileak.

Gladys del Estalen omeneko monolitoa, Gladys Enea parkean.Beñat Parra

Gladys edo Kristina

Aipatu moduan, Kristinaenea da parkearen izen ofiziala, baina asko dira Gladys Enea deitzen dioten herritarrak, duela 47 urte. Hain zuzen ere, Guardia Zibilak duela 47 urte hil zuen tiroz Gladys del Estal Ferreño (Caracas, Venezuela, 1956 — Tutera, Nafarroa, 1979) militante ekologista eta antinuklearra, Tuteran, manifestazio baketsu batean. Egiako bizilaguna eta auzoko militante ezaguna zen Del Estal, eta oso gustuko zuen parkea.

Hori dela eta, hil zutenean, parkeari Gladys Enea deitzen hasi ziren egiatar eta, oro har, donostiar asko, eta hala deitzen diote oraindik ere herritar askok. Hain zuzen ere, ibilaldian, geldialdia egin zuten parkearen goialdean Del Estalen omenez dagoen monolitoan, militante ekologista gogoan izateko. Hura oroitzeko beste aukera bat edukiko dute herritarrek larunbatean, urteroko omenaldia antolatu baitu bertan Eguzki talde ekologistak, 12:00etan —11:30ean, bizikleta martxa abiatuko da Bulebarretik—.

Gladys Enea edo Kristinaenea deitu, auzoek eta hiriek behar duten horren erakusgarri da parkea. Altxor natural bat da, Egiaren bihotzean. Eta Donostiaren bihotzean. Arnasgune bat, gero eta beharrezkoagoak izango ditugun horietako bat. Zaindu dezagun daukaguna. Izan ere, “badu magikotik leku honek”.

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Gladys Enea parkearen mendeurreneko ibilaldia. (Argazkia: Beñat Parra)

Bertso gosariaren ondoren, lau auzotan ordu berean lau bertso saio izan ziren: Loiola, Intxaurrondo, Antigua eta Aieten, hain zuzen ere. Loiolako Hontza elkartean aurten hasiberrien bertso eskolan egon diren helduak izan genituen kantuan euren irakasleak kantu kide zituztelarik. Intxaurrondon, berriz, Aiert Ordoñez eta Iosu Ordoñez aritu ziren Zulo Zahar elkarte kanpoan, trikitilariek isiltasun tarteak girotuz. Antiguan, Tolaretxipi, Alustiza eta Aranburu aritu ziren Matia kaleko eliza atarian eta Aieteko Munto plazan Urdapilleta eta Mujika entzuteko aukera izan zen.
Lau bertso saio horiek amaitzean, Easo plazan, Nerea Elustondo, Asier Ibarguren, Andoni Otamendi eta Iker Ormazabal Tturko bertsolariei, Gorka Segurola gai-jartzaile lasartearraren gidaritzapean, eguzki galgetan kantatzea suertatu zitzaien. Eguraldi ederra bertsozaleen gozamenarekin nahastu zen egun osoan zehar eta bertso potajeko zapi urdinak nonahi ikusi zitezkeen. Handik, Bulebarreko kioskora trikitilariekin joan ziren eta bertan, Ibarguren eta Alustiza librean aritu ziren Guardetxeko bazkarira igo aurretik.

Bertso sorta batekin gelditzekotan, Estitxu Fernandez eta Iñigo Olaetxea bertsolari lesakarrek ehundutako sortarekin geldituko ginateke, euren “kanpotar” ikuspuntutik donostiartasunari ironia eta xarma bereziarekin heldu zioten

Bertsozale, bertsolari eta gai jartzaileek Guardetxean elkarrekin bazkaldu zuten eta bazkalostean bertso jarrien emanaldia ikusgarria izan zen, arratsaldeko egitarauari hasiera emanez. Zurriola Ikastolako haurrek eurek sortutako sortak abestu zituzten eta txalo zaparrada handia jaso zuten bueltan. Bagera elkarteko bertso eskolakoek ere, elkarrekin bota zituzten hainbat kopla eta bertso idatzi, baita Bilintxi Balantxako hainbat kidek ere. Bertso zahar ezagunak ere izan ziren, tartean, Bilintxenak eta Rosario Artolarenak. Halaber, bertso sorta batekin gelditzekotan, Estitxu Fernandez eta Iñigo Olaetxea bertsolari lesakarrek ehundutako sortarekin geldituko ginateke, duela hogei urtetik bizi baitira bi nafar hauek Donostian eta euren “kanpotar” ikuspuntutik donostiartasunari ironia eta xarma bereziarekin heldu zioten, psikologoaren bata zuri eta guzti.

Donostiyako Bertso Potajia egun osoko bertso eguna antolatu zuten larunbatean, hiriko hainbat lekutan.Andoitz Urdapilleta

Ondoren, Bilintx kalean, balkoitik balkoirako saioa zegoen, aurten 150 urte betetzen baitira Bilintx bertsolari handia hil zenetik, eta Beñat Gaztelumendi eta Manex Mujika ziren berez bertan kantatu behar zutenak, baina bertsolari añorgatarrak eztarriko arazoak medio, ezin izan zuen parte hartu; haren ordez, Andoitz Urdapilleta igo zen balkoira. Ordu erdiko saio ederra eskaini ziguten, elkarri mokoka aritu ziren eta behetik begira zeudenak gustura egon ziren. Ondoren, bertso-triki-poteoan Parte Zaharreko kaleetatik zehar ibili ziren eta, handik, eguneko azken bertso saiora igo ziren Guardetxera.

Andoni Egaña, Nerea Elustondo, Peru Aiartza eta Manex Mujika Ander Aranbururen gaien laguntzarekin bikain aritu ziren goraino beteta zegoen Guardetxean. Bitxikeria gisa, aurten Egaña izan da bertsolari donostiartua, eta ohituta gaituen bertso maila erakutsi zuen arratsalde eta iluntze osoan zehar, publikoaren goxo eta zehatz konektatuz.

Jarritako helburu guztiak bete izanaren sentsazioarekin eman zioten amaiera egunari. Zalantzarik gabe, nabari da Donostiako bertso mugimendua suspertzen eta era bateratuan indarra hartzen ari dela

Donostiako bertsozaleak, antolakuntza taldea eta bertara bertaratu zirenak oso pozik gelditu ziren egunean zehar izandako erantzunarekin eta hurrengo urtean berriz egiteko asmoa dutela adierazi zuten. Lehenengo edizioa izan da 2026ko maiatzaren 23ko hau eta jarritako helburu guztiak bete izanaren sentsazioarekin eman zioten amaiera egunari.

Zalantzarik gabe, nabari da Donostiako bertso mugimendua suspertzen eta era bateratuan indarra hartzen ari dela. Peru Aiartza bertsolariak bukaerako agurrean adierazitakoak ederki islatzen du bilakaera hori: «Bilintx zaharra lurpean dago ta zaila da ateratzen/ nahiz eta berak emandakoak bizirik diren geratzen/ Gaztelumendi anaiak ere pixkana badoaz zahartzen/ Donostiako elite hortan horren zaila dago sartzen/ azkenaldian bertso giroan badabil zerbait eratzen/ zer kantatua daukan hirian, nor kantatua behar zen».

Hirigintza ereduaren eta etxebizitzaren aferaren inguruko eztabaidari “soseguz eta zaratarik gabe” ekarpena egiteko asmoz, Sebastia Jornet hirigile eta arkitekto katalana gonbidatu zuen EH Bilduk asteartean antolatutako Hirigintza eta etxebizitza: zerbait egin daiteke? solasaldira, Oihane Larretxea EH Bilduko kideak gidatuta. HAPOaren berrikuspenaren aurrerakin dokumentuaren zuzendaria da Jornet, baita ibilbide luzeko hirigilea ere.

Hiriaren argazkia

Donostiaren argazkia eginez abiatu zuen hitzartzea Jornetek, eta hiru ezaugarri nagusi nabarmendu zituen. “Hiri duala” dela aipatu zuen, lehenik, besteak beste, itsasoa eta mendia bertan dituelako. Ondareari, kulturari eta zuzkidurei dagokienez “hiri aberatsa” dela esan zuen bigarrenik. Eta, hirugarrenik, “hiri berdea eta paisaia hiria” dela adierazi zuen, “kirolera eta kalera gonbidatzen duena”.

Hiru ezaugarri horiek Donostiaren “pribilegioa eta ahultasuna” osatzen dutela azaldu zuen, ordea: “Denek nahi dute hemen bizi, baina mundu globalizatu honetan, nork erosi dezake pisu bat Donostian?”. Hain zuzen ere, horretarako dago hirigintza, adituak nabarmendu zuenez: “Hirigintza etxebizitzak edukitzeko da”. “Hiriak bizitzeko dira, eta etxebizitza da demokraziaren konpondu gabeko arazo nagusia, ez baitugu etxebizitza politika aldatu diktadura garaitik”, gaineratu zuen

Horrela, 1960ko eta 1970eko hamarkadetako desarrollismoaren ostean, gogorarazi zuen hiru mekanismo erabili daitezkeela gaur egun etxebizitza babestuak lortzeko: hirigintza garapenetan lur erreserbak egitea etxebizitza babestua eraikitzeko —garapen jakin batean egingo diren etxebizitzetatik ehuneko jakin bat publikoa izatea, alegia—; erosketa eta, horren barruan, desjabetzea eta erakundeek lehentasunez erosteko eskubidea aplikatzea eta, hirugarrenik, kalifikazioa.

EH Bilduk antolatuta, hirigintza eta etxebizitza izan zituzten hizpide Kursaalean, Sebastia Jornet hirigilearen eskutik.Joseba Parron San Sebastian

Kalifikazioa erdigunean

Hirugarren mekanismo horretan, kalifikazioan, jarri zuten fokua solasaldian, hain zuzen ere, ahalbidetzen duelako etxebizitza babestuak lortzea eremu desberdin askotan eta modu desberdin askoz esku hartuz. Gainera, Jornetek nabarmendu zuen Espainiako Auzitegi Gorenak mekanismo horren inguruko epai bat argitaratu duela, aitzindaria dena, kalifikazioa etxebizitza babestuak lortzeko tresna gisa berretsiz. Horrela, kalifikazioaren mekanismoaren bidez, udalek ematen dituzten lizentzietatik ezarri daiteke etxebizitza babestuak egiteko baldintza, eta ez esku hartzetik, ohikoa den moduan. Lizentzietatik etxebizitza babestuak lortzeko lau mekanismo jarri zituen mahai gainean adituak.

Lehenik, 600 metro koadroko eraikigarritasuna baino gehiago duten partzeletan eraikitzen denaren %30a babestua izatea ezartzea: “Horrela, eraikin berean edukiko ditugu etxebizitza libreak eta babestuak”. Bigarrenik, kale ez komertzialetako etxabeetan etxebizitza babestuak sortzea. Hirugarrenik, “areagotze soziala”, hau da, eraikigarritasuna handitzea baimentzea, baldin eta handitzen den hori babestua bada. Eta, laugarrenik, “dentsifikazio soziala”, hau da, etxebizitza handien segregazioa, azalera berean etxebizitza gehiago sortzean, betiere, sortzen den etxebizitza berria babestua izanik eta eremuaren baldintzek ahalbidetzen badute hori (garraio publikoa, ekipamendu sozialak eta abar). Hain zuzen ere, hirigintza irizpide gisa, “areagotzearen” eta “dentsifikazioaren” alde agertu zen Jornet solasaldian zehar, baina ez edozein preziotan: “Etxebizitza gehiago edukitzeak esan nahi du ekipamendu gehiago behar dituzula”.

Sebastia Jornet, solasaldian.Joseba Parron San Sebastian

Lau mekanismo horiek “hiri osoan” aplikatu daitezkeela nabarmendu zuen Jornetek, eta, horrela, etxebizitza babestuak lortu daitezkeela Donostia osoan zehar, eta ez soilik eremu batzuetan pilatuta. “Kalifikazioak hori ahalbidetzen digu; ahalbidetzen digu bizi proiektuak hirian bertan garatzeko aukerak ematea”. Era berean, hamarkada luzez zabaldutako ideia bat burutik kendu behar dela aldarrikatu zuen: “Dagoeneko ikasi dugu etxebizitza babestua ez dela pobreentzat bere horretan, gazteentzat eta klase popularrentzat da”. Eta, gogorarazi zuen premiazkoa dela etxebizitza babestu kopurua handitzea, baita legez ere: “Europatik datorren agindua da hogei urte barru hirien etxebizitza parkearen %20 babestua izatea. Donostian, ez da %5era iristen”.

Ildo horretatik, argi esan zuen irizpide nagusia izan behar dela artifizializatu gabeko lur gehiago ez okupatzea: “XIX. mendea zabalguneen mendea izan zen, XX. mendea hazkundearena eta XXI. mendea birziklapenarena izan behar da, barrurantz hazi behar dugu, eraikitako hirirantz”. Hori da, hain zuzen ere, Jornetek zuzenduriko HAPOaren berrikuspenaren aurrerakin dokumentuaren ildo nagusia, salbuespen nabarmen batekin: Altzako Auditz Akular eremua, non 3.000 etxebizitza eraiki nahi dituen udalak, Odon Elorza alkate zen garaitik.

Arlo pribatua, publikoaren kontrolpean

Etxebizitza babestuak zein libreak, gehienetan, enpresa pribatuek eraikitzen dituzte. Hor ere badago zer hausnartu, baina Jornetek argi esan zuen gaur egun, arlo pribatuarekin kontatu gabe ezin dela hiria egin: “Administrazio ahulak ditugu, inbertitzen duten euro bakoitzagatik hamar euro inbertitzen ditu arlo pribatuak. Beraiek gabe ezin da, baina, hori bai, arlo publikotik gidatu behar ditugu. Negozioa egin dezatela, baina arrazoizko modu batean”. “Utzi diegu dagoeneko beraien kabuz hiria egiten eta emaitza ez da ona izan, bistan da”, gaineratu zuen.

Hain zuzen ere, ildo beretik, aldarrikatu zuen ez litzatekeela publikoa den horren metro bat bera ere saldu, arlo publikoak lur publikoaren gaineko kontrola mantendu behar duela. Horregatik, alokairuzko etxebizitza babestua sustatzearen alde agertu zen, “baldin eta lurraren prezioak kontrolatzen baditugu”. Hain justu, gaineratu zuen lurrak “alokairu babestuan kalifikatu” daitezkeela hori bermatzeko. 

EH Bilduk antolatuta, hirigintza eta etxebizitza izan zituzten hizpide Kursaalean, Sebastia Jornet hirigilearen eskutik, Oihane Larretxea EH Bilduko kideak gidatuta.Joseba Parron San Sebastian

Arlo pribatuari buruzko beste zenbait gako ere eman zituen Jornetek, ikusleen galdera batzuei erantzunez. Etxebizitza hutsei —2.000 inguru daude Donostian— eta etxejabe handiei dagokienez —300 inguru daude Donostian, 3.000 etxebizitza ingururekin—, “fiskalki eragin” daitekeela nabarmendu zuen, hau da, etxejabe horiei zergak eta tasak igoz. Etxebizitza turistikoei dagokienez —1.300 eta 1.500 artean daude Donostian (legezkoak)—, are argiagoa izan zen: “Hirien minbizia dira. Bartzelonan, lizentzia guztiak 2028an iraungiko dira”. Bigarren etxebizitzen inguruan, aldiz —14.000 inguru daude Donostian—, Jornetek ez dauka argi zer egin behar den: “Konplexua da”.

Guztiaren gainetik, bere lanaren irizpide nagusia nabarmendu zuen Jornetek: “Etxebizitza soilik bizitzeko izan beharko litzateke”. Eta kultura aldaketa baten beharra ere aldarrikatu zuen: “Bigarren Mundu Gerraren ostean, Europa arlo publikoa sendotzean oinarrituz berreraikitzen ari ziren bitartean, frankismoa herritarren aurrezkietan oinarrituta eraikitzen ari zen. Hortik gatoz eta oinordetzan jasotakoa kudeatu behar dugu”.

Izan ere, Donostia estatuko batez bestekoaren gainetik badago ere, ez da ahaztu behar Espainiako Estatua dela Europan alokairuzko etxebizitza parke eta etxebizitza publikoaren parke txikiena duen estatuetako bat, eta Jornetek nabarmendu zuen Jose Luis Arrese frankismoko Etxebizitza ministroak sustatutako politiken ondorio zuzena dela hori. Horren erakusgarri, Arreseren esaldi ospetsua: “Etxejabeen herrialde bat nahi dugu, ez proletarioen herrialde bat”.

The Blues Brothersen kontzertu bat izango balitz bezala, musikariek —tartean, Luis Mari Moreno Pirata ezagunak— I Can’t Turn You Loose instrumentala jotzen zuten bitartean sartu zen Gurrutxaga, elegante bezain deigarri jantzita, antzokiaren atzealdetik, ikusleen artetik. Rock-and-rolla eta bluesa izan ziren nagusi hortik aurrera, baita Gurrutxagaren ohiko umore ona ere.

70 urteetatik gertu, forma bikainean dagoela erakutsi zuen Gurrutxagak, tarteka abesti batzuen letrekin apur bat nahastu bazen ere. Bata bestearen atzetik jo zituen klasiko guztiak, ia gelditu gabe, bere ohiko orroekin: Tic tac, Corazón de neón, Garras humanas, Caperucita feroz, Ellos las prefieren gordas, Ponte la peluca, Lola, lola, Viaje con nosotros, Pon un muerto en tu motor eta beste hainbat eta hainbat, tartean Gurrutxagak horren gustuko dituen bertsioak, hala nola John Lennonen Imagine. Viktoria Eugenia antzokia goraino bete zuten zale guztien gozamenerako, noski; antzokia zutik eta dantzan jarri zuen behin baino gehiagotan taldeak, besteak beste, ikusleen artetik txaranga bat atera zenean.

Javier Gurrutxaga, Orquesta Mondragonekin Viktoria Eugenia antzokian emandako kontzertuko une batean.Beñat Parra

1976an Parte Zaharreko Los Angeles ikastetxean emandako lehenengo kontzertu hartatik atzo Viktoria Eugenian emandakora 50 urte pasatu dira, eta, noski, Donostian egonik, lehenengo urte haietan eta ondoregoetan taldean egondakoak omentzeko eguna zen atzokoa. Eszenatokitik pasatu ziren, hain zuzen ere, Cheli Lanzagorta —Bon Voyage-ren interpretazio ederra egin zuten Gurrutxagak eta berak—, Jaime Stinus, Jose Maria Insausti eta Michelle McCain.

Eta, noski, 2020an zendutako Pedro Aiestaran Popotxo ere omendu zuten, emanaldian tarte hunkigarri bat eskainiz, Orquesta Mondragonen arrakasta eta ibilbide luze eta oparoa ezin baitira bera gabe ulertu. Garai hartako antzerkitxo horietakorik ez zuen egin Gurrutxagak, baina ahal izan zuen bakoitzean ikusleak zirikatu zituen, noski, bestela ez litzateke Gurrutxaga izango. Eta, noski, festa on bat izateko ezin zen tarta faltatu; ezta tartakadarik ere, eta Gurrutxagak berak eman zion bere buruari tartakada, ikuskizuna borobiltzeko.

Orquesta Mondragon taldea iraultza bat izan zen 1970eko hamarkadako Donostia hartan, baita ondoren Espainiako Estatu osoan eta beste hainbat herrialdetan ere: Gurrutxagaren eta Popotxoren show bitxiak, taldearen maila musikal bikaina, abestien letra landuak… koktel ezin hobea zen. Taldea aldatu da eta Popotxo dagoeneko ez dago, baina Gurrutxaga errepikaezina eta nekaezina da, eta eszenatoki baten gainean jarraitzen duen bitartean, Orquesta Mondragonen iraultzak bizirik jarraituko du. Gora Mondra!

Filma bukatzear zela zendu zen Laurent Cantet, eta haren lagun min Robin Campillok borobildu behar izan du Enzo. Gera zitekeen esku onenetan aurkitu du proiektuak babesa, baina ez pentsa hala moduz egin duenik, zinema sozial garaikidearen maisua izan denaren arimak bizi-bizi baitirau; ezin zitekeen bestela izan. Kolaboratzaile izan dira urte luzez, eta oso gertuko daude bataren zein bestearen ikuskera. Elkarlanaren emaitza dira harrera ezin hobea izan duten L’Emploi du temps (2001), Vers le sud (2005), Entre les murs (2008), Foxfire (2012) edota Retour à Ithaque (2014) eta L’Atelier (2017).

Frantzia hegoaldean girotua, munduan bere tokia aurkitu nahi duen 16 urteko Enzoren istorioa dakarte oraingoan, Eloy Pohuk interpretatuko duena. Familia aberats bateko semea da, goi esfera intelektualaren tradizioan hezitakoa. Leiho gardenek ahalbidetutako etxe argitsu eta modernoan bizi da, liburuz beteta dagoena. Muino batean kokatuta egonik, han behean sumatuko da itsaso zabala, akaso urrutiegi. Aldiz, aitaren (Pierfrancesco Favino) etxeko igerilekuarekin konformatu beharko du; luxua liteke askorentzat, ez ordea itota sentitzen den nerabe batentzat.

Enzo inguratuko duten irudiek axolagabe hitz egingo digute, soinu paisaia hiperrealista bidelagun. Igeltsero lanetan ezagutuko dugu protagonista, eskuekin lan eginda, arrastoa, ondarea, utzi nahian. Etxe bat eraikitzen ari da ukrainar etorkin-talde batekin, baina aberriaren alde egiteko deia iritsiko zaie, Ukrainia defendatzeko. Vlad (Maksym Slivinskui) da horietako bat, Enzo hormigoizko paretetatik ateraraziko duena.

Eta biziagotuko da, horrela, gaztearen larritasuna. Hain zuzen ere, bizi egin nahiko baitu, bere bizitza eta ez beste inorena. Eskuak gogortuta, minduta, begirada altxatuko du zerura, baina ez du bakerik aurkituko, kilkerrak ari baitira bere ezinegon existentziala gogorarazten. Egunsentian hartuko dute atseden, itsasoaren orro oldarkorrak isilaraziko dituenean. Harkaitzetan etzanda, amildegiaren ertzean, mutiko berri bat jaioko da.

Ipuin udatiarren ohiko gaietan ardaztuta badago ere (nortasun propioaren eraikuntza, errebeldia, maitasuna eta sexualitatearen pizkundea), Canteten eta Campilloren begirada deseroso, kritiko, zorrotz eta probokatzailearen pean dago Enzo errotuta. Ageriko izango dira (arestian aipatutako lanen ildoari jarraiki) klase sozialen arteko tentsioa, migrazioa eta gerra, eta koherentzia eta armonia osoz josiko dituzte bi sortzaileek protagonistaren (gizabanakoaren) zauriekin. Azken finean, gizarteak pairatzen duen gaitz handienaz ari zaizkigu ohartarazten, Ponpeiako hiria bezain zaharra denaz, indarkeria ororen (psikologiko zein fisiko) eragileaz: maskulinitate toxikoaz.