"Ofizio honetan, detaileak zaintzen dituzunean, jendeak nabaritu egiten du"
Urte askotako esperientzia duten bi proiektatzaile dira Alonso eta Portugal Otermin, geratzen diren bakanetakoak. Azken urteetan Antzoki Zaharreko proiektatzailea izan ondoren, iaz hartu zuen erretiroa Alonsok, eta Tabakaleran dihardu Portugalek, hango pelikulen emanaldiak egiten. Ogibideari buruz, eta, ezinbestean, zinemari buruz hitz egiteko elkartu ditu Irutxuloko Hitzak, eta laguntasunak sortzen duen sintonian solastatu dira.
Nagore Portugal Otermin eta Koldo Alonso. (Argazkia: Joseba Parron San Sebastian) Nola bihurtzen da bat proiektatzaile azkenean?
Koldo Alonso (K.A.): Ni 15 urterekin hasi nintzen, artean adingabea nintzela –frankismo garaia zen–, eta orain 63 urte ditut; beraz, pentsa. Ni Villabonakoa naiz, eta nire aita herriko zineetako proiektatzailea zen; berarekin hasi nintzen ofizioa ikasten.
Nagore Portugal Otermin (N.P.O.): Orduan, biok hasi ginen adingabeak ginela. Ni 2005ean hasi nintzen, Errenteriako Niessen zinemak ireki zituztenean. Ordutik hona gauza asko aldatu dira.
K.A.: Bai. Lehen, analogikoa zenean, hiru pertsona egoten ziren kabina barruan: nagusia, arduraduna eta laguntzailea. Gaur egun dena digitalean egiten da, botoi bati eman eta listo.
N.P.O.: Bai, gaur egun play botoiari edonork eman diezaioke.
Nagore, entzuna dizut gauza bat dela proiektatzea, eta beste bat proiektatzailea izatea. Hausnarketa hori hortik abiatzen da, ezta?
K.A.: Bai, ni ere erabat ados nago horrekin. Gaur egun gauza askori ez zaie garrantzirik ematen.
N.P.O.: Niretzat, ez dago lehengo mimorik, nolabait esateko.
K.A.: Ez dago, ez, eta hori oinarrizkoa da. Izan ere, 35 milimetroko analogikoa, esaterako, konplexuagoa da: gauza gehiago hartu behar dira kontuan, eta adi egon behar duzu akatsen bat suertatuz gero.
N.P.O.: Niri, adibidez, analogikoan ikasitako trikimailu batzuek askorako balio izan didate, baina hasieratik digitalean aritu den batek ez dauka jakintza hori.
Orduan, non geratzen da orain proiektatzaile baten lana?
K.A.: Orokorrean, jada ez da existitzen. Oso proiektatzaile gutxi geratzen dira. Ni iaz erretiratu nintzen, Principe zinemakoak ere erretiroa hartu du, Antiguakoak ere laster…
N.P.O.: Zinema komertzialetan jada ez dago proiektatzailerik.
K.A.: Badaude zenbait toki 35 milimetrotan proiektatzen dutenak: Euskadiko Filmategiak, Tabakalerak… Antzoki Zaharrean lehen ere egiten zen, baina nik erretiroa hartu nuenetik hor ere amaitu egin zen. Kursaalera, adibidez, nire semea joan izan ohi da, baina horrelako proiekzioak momentu puntualetan izaten dira.
Atzera-bueltarik izango dela uste duzue? Biniloekin-eta gertatu bezala, esaterako.
K.A.: Nik ez dut uste.
N.P.O.: Nik ere zail ikusten dut. Azkenean, behar diren makinak-eta ez dira merkeak, eta ez dira erraz mugitu daitezkeen gauzak. Hala ere, 35 milimetrokoa agian ez, baina nik uste dut 8 milimetrokoa edo 16 milimetrokoa gehiago bultzatu dela. Hori bai, itzuli da, gauza askoz txikiagoak direlako maneiatzeko-eta, baina erabilera esperimental moduan erabiltzeko, ez proiektatzeko formatu moduan. Eta, gero, zirkuituaren afera dago. Lehen, adibidez, leku guztietan zegoen 35 milimetroko proiektorea, eta bazenekien areto guztietan jar zenezakeela. Orain, berriz, 35 milimetrotan egin dezakezu pelikula bat, baina gero digitalera pasa behar duzu, pelikula horrek irismen minimo bat izatea nahi baduzu. Zinemaldian ere, iaz ez zen egon 35 milimetroko pelikularik, eta duela bi urte pelikula bat ekarri zuten, baina Tabakaleran bakarrik proiektatu zuten.
Analogikoak ere publiko fidela izango du, ezta?
K.A.: Bai, bai. Jendeak faltan botatzen du analogikoa: marratxoak, zulotxoak, soinua… Gauza horiek, bai.
N.P.O.: Agian 20 urteko jendeak ez, ez duelako hori bizi izan, baina Tabakalerara etortzen den jende askok [bertan egiten du lan] galdetzen dit ea gaurko proiekzioa 35 milimetrotan den, eta nik esaten diet zein pelikula den 35 milimetrotan; jendeari izugarri gustatzen zaio. Bizi duzun zerbaiten nostalgia moduko bat da, badago horrekin konektatzen duen adin bat.
Bestela, zein harreman duzue zinemarekin?
N.P.O.: Ni oso kontentu nago nire lanarekin, gustatzen zaidana egiteko aukera dudalako. Niretzat, afizio bat ez ezik, bizitzeko modu bat ere bada. Ni lanetik atera eta zinemara joaten naizenean, jendeak harrituta begiratzen nau. Asko gustatzen zait zinema. Nire kasuan, zinearekin daukadana maitasun harreman bat da.
Proiektatzailea izateko zinemazalea izan behar duzu?
K.A.: Oso ezberdina da pelikula bat ikustea lanean, kabinatik, ala publikoarekin, eserlekuetan. Azken finean, lanean zaudenean denak ondo joan behar duen kezka duzu. Filma ikusten duzu, baina ez duzu ikusten.
N.P.O.: Beste begi batzuekin ikusten duzu.
K.A.: Beste zinema batera joan zaitezke, baina zaila da. Egia esan, ni ez naiz inoiz joan nik lan egin ez dudan zinema batera pelikula bat ikustera; ezin dut ikusi. Lanbidearen ajea izango da [barrez].
N.P.O.: Egia da joaten zarenean beste txip batekin joan behar duzula, gozatzeko asmoarekin. Azkenean, nik uste dut proiektatzen ari zarenean jendeak pentsatzen duela harri batez bi kolpe egiten dituzula: proiektatu eta pelikula ikusi. Hala da, bai, baina oso ezberdin ikusten duzu.
K.A.: Ziur zuri ere pasa izan zaizula, adibidez, interesatzen zaizun pelikula bat edukitzea. Ni horrelakoetan bakarrik joan izan naiz aretora, eta niretzako bakarrik jarri izan dut pelikula: eseri, eta, orduan bai, gozatzen duzu. Baina jendearekin zaudenean, zurera zaude.
N.P.O.: Hori da: ea jendea eroso dagoen, soinua, fokuratzea… Digitalarekin agian pixka bat gutxiago, baina beti egon behar duzu oso adi.
K.A.: Nire semea ere honetan sartua dabil, eta beti esan diot pelikula guztiak, digitalean egonda ere, hasieratik bukaeraraino ikusi behar dituela. Ez dago besterik. Beti gertatu daitezke arazoak, eta, akatsa garaiz detektatuz gero, astia duzu hori konpontzeko. Baina hori gaur egun ja ez da existitzen.
N.P.O.: Beti konprobatu behar da, eta hori dena galtzen ari da. Baina ez da horretara mugatzen, detaile txiki asko daude. Nik uste dut zinemazalea izan gabe ere proiektatzaile izan zaitezkeela, baina zure lana gustuko baduzu, uste dut askoz ere gehiago zaintzen duzula; eta ofizio honetan zaintza hori areto barruan dagoenak nabaritu egiten du, giroan nabaritzen da.
Nola ikusten duzue gaur egungo zinema?
K.A.: Ez dakit, nik nire etxean pelikula zaharrak ikusten ditut. Orain, adibidez, Avatar-ekin gertatu da. Nik ez dut ikusi, baina…
N.P.O.: Azkenean, arrakasta handiko filmak dira. Zinema gehienetara joaten diren filmak gisa horretakoak izaten dira. Izan daiteke agian ez dagoelako hainbesteko zirkuiturik edo laguntzarik beste zinema mota baterako. Egoeraren analisi zehatz bat egiteko katean atzera egin beharko genuke. Baina egia da gaur egungo gazteak, gerora etorriko den publiko hori, gero eta gutxiago etortzen direla. Nik nire inguruko jende gaztea ikusten dut, eta asko jota plataformaren bateko pelikula bat ikusiko dute etxean. Azken finean, egun batean zineman daukazuna hurrengo astean zure etxetik ikusteko aukera daukazu. Nik ere ikusten ditut pelikulak plataformetan, baina gaur egun bizitzen ari gara joera bat ez dakidana zinema zein puntutan dagoen. Orain datorren belaunaldi berri horiek zineman txertatzea zaila izaten ari da. Nik 16 urte nituenean ilara egiten nuen Astoria zineman pelikula bat ikusteko, baina gaur egun zein gaztek egiten du hori?
K.A.: Zinemaldian ere, azken urteetan denak izan dira plataformak: Netflixeko pelikulak, hogei kapituluko telesailak… Hori da jendeak kontsumitzen duena.
Aipatu duzue: azkenaldian ‘Avatar’-ek zinema-aretoak irentsi ditu.
K.A.: Jendeak ikusi du, bai, baina ez du izan espero zuten arrakastarik.
Baina presentzia handia izan du, ezta? Film asko utziko zituen aretoetatik kanpo.
N.P.O.: Pentsa zure pelikula Avatar estreinatu den data bertsuekin estreinatu dela. Hasteko, ea zeinek aukeratzen duen zure filma, gehienek Avatar-en aldeko hautua egingo dutelako. Egia da pelikula askori gertatu zaiela: estreinatu, Avatar sartu, eta, areto asko hartu dituenez, pelikula horiek alde batera geratzen dira. Eta hori pena bat da, egia esan, beste zine eta pelikula mota batzuk ere sar zitezkeelako, baina hori egiten bada esan nahi du badagoela jende multzo handi bat Avatar ikustera joateko. Nik uste dut zineak anitza izan behar duela. Askotan jartzen gara blockbuster-ak kritikatzen, baina horiek ere egon behar dira. Denetatik egon behar da, norberak gustatzen zaion pelikula mota aukeratu dezan.
Hala ere, lehen komentatu duzue zinemara jende gutxi joan ohi dela, baina biok egin duzue lan Zinemaldian, eta bertan sarrerak erraz saltzen dira.
K.A.: Zinemaldia plataforma bat da, baina gaur egun aretoak erdi-hutsik daude. Badaude oso ondo saltzen diren proiekzio batzuk, baina areto gehienak erdi-hutsik daude. Hala ere, egia da jendea Zinemaldira joan ohi dela.
N.P.O.: Zinemaldian jende asko dago sarrerak erosten dituena zinemazalea delako, baina sarrerak itxurakeriagatik erosten dituen jende multzo bat ere badago. Ez dakit hori hitz egokiena den, baina azkenean Zinemaldian mundu guztiak zinemari buruz hitz egiten du, eta gogo gehiago sartzen zaizu. Gainera, hori bultzatu behar da. Izan ere, baliteke joatea eta zinema asiarraren gaineko interesa piztea saio horretan, eta hortik aurrera gisa horretako film gehiago ikustea. Hori polita da, baina jende gehiena atean geratzen da: Zinemaldia eta listo.
K.A.: Hemen ere [Antzoki Zaharraz ari da], Nosferatu zinema zikloa egiten zenean, bere publikoa zuen: 150-200 pertsona inguru, asko jota 250 proiekzioren batean. Ez da beste inor etortzen: Donostian gisa horretako pelikulak ikusten dituzten 200 pertsona daude, izan Tabakaleran zein beste espazio batzuetan.
N.P.O.: Baina egia da Donostian zinemarekiko pasio handia dagoela.
K.A.: Hori egia da, baina betikoak dira.
N.P.O.: Bai, baina nire pena da garai batetik aurrera ez dudala ikusten belaunaldi berrien atxikimendu hori.
K.A.: Hori da, ez dago. Baina zu lasai, zuk jarraituko duzu eta jendeak jarraituko du zinemara joaten.
Nola irudikatzen duzue etorkizuneko zinema?
N.P.O.: Ziurrenik zinema komertzial asko desagertuko dira. Jarraitu, jarraituko dute, baina agian herri batean lau egotetik bakarra izatera pasatuko dira.
K.A.: Baina zinema ez da desagertuko, ezinezkoa da. Hemendik 50 edo 100 urtera ere zinemak jarraituko du. Industriaren atzean dagoen guztia ikustea besterik ez dago: banatzaileak, aktoreak…
N.P.O.: Egia da lehen aipatu dudala kosta egiten ari dela belaunaldi berriak zinemara erakartzea, baina uste dut gero egongo direla. Agian zinemarekiko interesa beranduago iritsiko zaion belaunaldi bat izango da.
Eta zinema desagertuko ez den horretan, zein paper beteko dute proiektatzaileek?
K.A. eta N.P.O.: Ufa… [biak batera].
N.P.O.: Hori ja zailago ikusten dut.
K.A.: Bai, salbuespenen bat egongo da, baina zinema komertzialetan jada ez dago.
N.P.O.: Baina gauza bat esango dizut: gehien iraungo dutenak bere bezeroak eta emanaldiak gehien zaintzen dituztenak izango dira. Azkenean, jendeari hori gustatzen zaio. Zu zinemara zoazenean askoz errazagoa da ondo eta goxo sentitzea atzean pertsonak baldin badaude, eta ez inor ez dagoen zinema batean. Nik uste dut horretan ere gustatzen zaigula harreman hori: komunikazioa, zaintza… Azkenean, nik uste dut hori lortzen duen espazio batek ez duela bakarrik diruan pentsatzen. Zuri zinea interesatzen bazaizu, borrokatuko zara jendeak zinemara etortzen jarraitu dezan, eta ez duzu buruan izaten aretoa beste negozio batekin aldatzea.Baina, azkenean, erakundeen aldetik ere interes bat egon behar du. Arte Ederren eraikina, esaterako, pentsa zenbat gauza izan zitekeen, baina azkenean badirudi hotel bat izango dela.
K.A.: Hemendik hogei urtera egin diezagutela beste elkarrizketa bat, eta ikusiko dugu [barrez]. Ni urte batean Arte Ederretako eraikinean egon nintzen proiektatzen. Villabonan aritzen nintzen, baina Zinemaldietarako-eta deitzen zidaten, eta horietako batean bertan egon nintzen. Ene, gogoan dut hango kabina, zer nolako lanak eman zizkidan!
N.P.O.: Zuk izan behar dituzun anekdotak…
K.A.: Batzuk bai. Pentsa, ni kartzelan egondakoa naiz, Villabonan. Franco hil zen egunean…
N.P.O.: Zer egin zenuen?
K.A.: Franco ostegun batez hil zen, gogoratzen dut, eta egun horretan Villabonan zinekluba egiten zen. Dena itxita zegoen, eta kuadrillarekin erabaki genuen zinemara joatea. Noski, herri guztia isiltasun erabatekoan zegoenez, plazatik dena entzuten zen: danba, danba… Western bat jarri genuen, eta Guardia Zibila etorri zen. Fraisorora eraman gintuzten, garai hartan han baitzeukaten kuartela. Ni ezagutzen ninduten…
N.P.O.: Ezagutzen zintuzten?
K.A.: Lehen, zinemetan beti egoten ziren pare bat butaka gordeta Guardia Zibilentzat, zentsuragatik. Azken ilaran esertzen ziren ziurtatzeko ea moztu beharrekoa moztu genuen. Fraisorora igo gintuztenean eta gertatutakoa azaldu nienean hortik hanka egiteko esan ziguten.
N.P.O.: Eta, zentsura garaian, zuk moztu behar zenituen atalak?
K.A.: Garai hartan nire aitarekin joaten nintzen. Apaiza joaten zen, besaulki-patioan esertzen zen, eta nire aitak paper batzuk prestatzen zituen. Musu bat edo horrelako zerbait zegoenean apaizak abisua eman eta bertan paper bat jartzen zuen nire aitak. Pelikulak jarraitzen zuen, eta buelta ematerakoan musuaren eszena moztu eta kaxa batera botatzen zuen. Noski, gero hori…
N.P.O.: Berriz muntatu behar zen.
K.A.: Bai, baina ez zuen inork egiten. Azkenean, pelikula bukatzen zenean inork ez zituen pelikula zati horiek hartzen eta berriz itsasten; gorde edo zakarretara zihoazen.
N.P.O.: Grazia egiten dit honek guztiak. Izan ere, Bartzelonan lanean aritu nintzen azken aldian –tarteka joaten naiz bertako zinema batera lanera–, pelikula baten kopia bat erosi zuten, baina protagonista ilehoria zen, eta ez zen agertzen pelikula guztian; hau da, ilehoriaren eszenak moztuta zeuden, azken festara arte. Une horretan bat-batean agertzen zen jende asko zegoelako. Orduan, ilehoria agertzen zen eta esaten zenuen: baina pertsonaia hau nor da? [barrez]. Baina hori izan zen zati asko zentsuratu egin zirelako, eta gero ez zituztelako bueltan jarri.
K.A.: Nik, adibidez, nire aitak urteetan zehar alboratutako zatiak hartu, eta denak elkarren segidan itsatsi nituen. Horrelako erlikia bat baino gehiago dauzkat. No-do bat ere badaukat gordeta, historikoa [No-doa edo Espainiako albistegiaren sarreraren musika imitatzen hasi da]. Gogoratzen naiz bi kopia iritsi zirela: bat itzuli egin nuen, baina bestea gorde. Eskatu izan balidate, itzuliko nukeen, baina gaur arte inork ez dit bigarren hori bueltan eskatu.
N.P.O.: Benetan? Orduan, proiektatu zenezake?
K.A.: Urte batean egin nuen, Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Astean.
