Begi urdin bat: metal hotsa eta memoriaren ahotsa
'Begi urdin bat. Donostiako kaldereroen historia eta jatorria' liburua argitaratu du Juan Antonio Antero Aranzamendik; hiriko festetan ibilbide luzea osatu ondoren, argitalpenarekin eman dio amaiera bere ekarpenari, kaldereroek hirian izan duten presentzia islatuz.
Ana Lopez kultura zinegotzia eta Juan Antonio Antero, liburuaren aurkezpenean. Nagore Garmendia 
Begi urdin bat begira dago, algaraz, leiho batetik. Xeletan da bera. Emakume eder eta begi urdina, Parte Zaharreko leihoren batetik kaldereroei begira dagoena. Donostiaren famari men egiten dio abestiak, fama hori merezi duben herriya-ri. Victoriano Iraola konponsitoreak duela 140 urte idatzitako Donostiako kaldereroen konpartsaren hitzak dira horiek, Begi urdin bat poemarenak —Famaren hotsak gisa ere ezaguna da kanta, baina ez hainbeste—. Juan Antonio Anterorentzat, «erromantikoagoa» da Xeletanen begiei erreferentzia egiten dien hori. Berak idatzi du Begi urdin bat. Donostiako kaldereroen historia eta jatorria liburua, eta kantuaren historia jasotzeaz gain, kaldereroek hirian izan duten presentzia islatu du orriotan. Izenburua Iraolari omenaldi bat da, festaren alde erromantikoari.
40 urte baino gehiago eman ditu Anterok Donostiako kaldereroetan murgilduta, eta liburua ibilbide horri amaiera emateko «modu polit bat» iruditzen zaio. Hiriko neguko festetan —sansebastianak, kaldereroak eta inauteriak– tronpeta jotzaile, Parte Zaharreko kaldereroen erregina, banda eta konpartsa zuzendari eta musikak grabatzen ibili ostean, hau da hiriari egin nahi dion azken ekarpena: «Ez dut munduko beste ezer deskubrituko, baina norbaitentzat balio badu, hementxe du». Historia kontatzeaz gain, irudiak ere jarri ditu, baita hiriko kaldereroetako lehen partiturak ere —Gaztelubide elkartearenak (1985)—.
Hungariatik datoz?
Kaldereroak nortzuk ziren, nondik iritsi ziren… hori guztia enigma bat da. Anterok, ordea, zer edo zer badaki: «Esaerak dio Hungariatik datozela, garai hartako Hungariako istorioekin lotzen direlako; gerra betean, armak egiteko metala erabiltzen zekien jendearen beharra zuten, eta kaldereroak ibili ziren horretan. Ordea, gerra amaitutakoan, bota egin zituzten, ez zirelako ongi etorriak». Hungariatik Donostiara iristen dira urtero, eta hori da hiriak haiek omentzeko erabiltzen duen modua. Haien jantziekin jantzi eta metalezko zartaginak kolpatzen dituzte, festa handi baten arma gisa. Dantza egiten dute eta ahotsa uzten dute, melodia «erromantiko» horiek kantatzen.
Kaldereroak Donostian
1955era arte, hiriko kaldereroen konpartsek ezegonkortasun handia zuten; negu betean ateratzeak zekarrena, diru falta… askotan, ez ziren atera ere egiten. Union Artesana elkarteak eta La Fraternalek orduko jai batzordearekin elkarlanean antolatutako kaldereroen konpartsa «proposamen berritzaile bat» izan zen orduan, hiriko inauteriari ekarpen handia egin ziona. Anterok kontatu duenez, garai hartan, San Sebastian egunean hasten ziren inauteriak hirian, eta Hausterre egunean amaitzen ziren.
Esan duenez, liburuan ikus daiteke historian gizarteak izan duen eraldaketaren eragina; izan ere, kontu berritzaile askori egin behar izan die aurre gizarteak, eta, hortaz, baita festek ere; esaterako, emakumeen integrazioari edota euskararen presentziari.
Festaren garapena
Sarriegik konposatutako konpartsa lau haizeetara kantatzen da oraindik ere, baina aldaera desberdinak dituzte hitzek, orain. Doinuek, dantzek. Anteroren ustez, jendea errazago gehitzen da festara orain, eta denborak aurrera egin ahala, festak ere aurrera egiten du.
Anterorentzat, festarik osoena dira kaldereroak, «kantua, perkusioa eta dantza uztartzen dituztelako». Hala ere, lehen festaz zegoen kontzeptua eta gaur egungoa oso desberdina dela dio, eta horretan historiak eta egokitzapen berriek asko eragin dute, bere ustez. «Gaur egun, oso festa hutsala dela iruditzen zait, nolabait. Oso azalekoa. Sarriegik konpartsa hiru ahotsetara idatzi bazuen, hala kantatu beharko litzateke. Ez kantatu, kantatzeagatik». Agian, horretan egin du ekarpena Anterok, liburuarekin; kontakizunaz aparte, festak sorrarazten duen emozioari helduta, konpromisoan. Historiaren ulermenean, jatorrian eta sentimenduan.
