Nondik datozen jakin nahi dute
Hamarkada luzez, milaka izan ziren umezurztegien eta bestelako erakundeen esku utzitako haurrak; soilik XX. mendean, Gipuzkoan, 14.000 inguru izan zirela diote erregistroek. Biziraun zutenak estigma handiarekin bizi izan ziren: «Tornuko ume» eta «kaxako ume» deitu izan zaie, besteak beste. Berriki, Gipuzkoako ume abandonatu askoren senideak antolatzen hasi dira, helburu argi batekin: nondik datozen jakitea. Arartekoaren babesa dute, gainera. Horietako bi dira Sara Etxart Lamarca (Antigua, 1986) eta Maite (Amara, 1956. Nahiago izan du abizenik ez eman).
Maite (ez du abizenak argitaratzea nahi) eta Sara Etxart Lamarca, ume abandonatuen senideak.Joseba Parron San Sebastian 
Nor naiz?», «nondik nator?» eta «nora noa?». Inork ez dauka galdera existentzial horietarako erantzun osorik, baina, behintzat, jende gehienak bere familiako hainbat belaunaldi atzera egin dezake, bere jatorria ezagutzeko. Ez denek, ordea; ume abandonatuak izandakoen senideek ez. Jakin-minak eta nondik datozen jakiteko eskubidea dutela argi izateak bultzatuta, hori aldatzeko borrokan dabiltza Gipuzkoako herritar gero eta gehiago, tartean Sara Etxart Lamarca (Antigua, 1986) eta Maite (Amara, 1956. Nahiago izan du bere abizenak ez argitaratzea) donostiarrak.
Muturreko zaurgarritasun egoerak edo gizartearen arau moral zurrunek bultzatuta, milaka eta milaka izan ziren euren burua behartuta ikusi zutenak seme-alaba jaioberriak umezurztegietan eta antzeko beste erakundeetan uztera. XVI. mendetik XIX. mendera, Gipuzkoan, 25.000 haur abandonatu inguru egon zirela kalkulatzen da, baina asko eta asko euren bizitzako lehen urtean hil ziren, osasun baliabide urrien ondorioz, nagusiki. XX. mendean, ordea, egoerak hobera egin zuen, Gipuzkoako Foru Aldundiak Zizurkilgo Fraisoro etxea sortzearen harira.
Baliabide hobeak zituzten bertan, eta, beraz, haur gehiago atera ziren bizirik: guztira, 14.000 haur abandonatu inguru egon ziren Gipuzkoan, XX. mendean. Euren bizitza, ordea, ez zen samurra izan: tabua, estigma, gezurrak eta bazterkeria pairatu zituzten askok.
Bere birraitona Tomas Lamarcaren argazkia esku artean eduki zuen elkarrizketan Sara Etxartek.Joseba Parron San Sebastian
Tomas Lamarca birraitona
Etxarten kasuan, bere birraitona ume abandonatu bat izan zen: «Nire birraitona Tomas Lamarca zen, amaren aitona, amaren aitaren aita. 1882an utzi zuten Egian —orduan, Atotxa auzoa zen—, egun Zuhaizti kiroldegia dagoen lekutik gertu zegoen Erruki Etxean. Han utzi zuten 1882ko gau batean, eta, hurrengo egunean, bataiatzera eta jaiotza agiria egitera eraman zuten».
Etxe haietan hazi ostean, ohikoa zen ume abandonatuak baserrietara morroi edo neskame gisa bidaltzea, Etxartek azaldu duenez: «Askotan, baserriz baserri eramaten zituzten haur hauek bizpahiru urtean behin. Aldundiak tutoretza zuen, baina abandonatuta zeuden. Ez zuten etxerik, ez ezer». Bere birraitonak, aldiz, «zortea» eduki zuen: «Hartu zuen familiak, Ametzagainako Zamarra baserrikoak, seme bat gehiago izango balitz moduan hezi zuen; maitatu zuen».
Guztira, 14.000 haur abandonatu inguru egon ziren Gipuzkoan, XX. mendean. Euren bizitza, ordea, ez zen samurra izan
Horregatik, urte luzez, Tomas Ibarburu Agirre izan zen bere birraitona, baserri hartako familiaren abizenak erabili zituen. 21 urterekin, ordea, dena aldatu zen berarentzat: «Soldaduska egitera deitu zuten, eta aldunditik etxera bidali zuten gutunean jartzen zuen Tomas Lamarca zela. Kolpe ikaragarria izan zen hori berarentzat. Ordurako, aita hilda zuen, baina urtebete pasatu zuen amarekin eta anaia-arrebekin haserre, hitz egin gabe», azaldu du Etxartek.
Etxartek «txikitatik» izan du gaiaren inguruko jakin-mina: «Bai amak eta bai osaba-izebek, beti esan izan didate Lamarca dela benetan gurea den abizen bakarra, gainontzekoak gure birraitona zaindu zuen familiarenak direla». Horrela, aitonarekin —Tomas Lamarcaren semearekin— sarritan hitz egiten zuen gaiaz: «Jakin-min handia zuen, baina oso gutxi zekien. Esaten zidan etxean ez zela asko hitz egiten horri buruz, gai oso delikatua zela, eta bere anaia saiatu zela aldunditik informazioa lortzen, baina ateak itxi zizkiotela».
Maite (ez du abizenak argitaratzea nahi) eta Sara Etxart Lamarca, ume abandonatuen senideak.Joseba Parron San Sebastian
Ama, Fraisoron jaioa
Maiteren kasuan, bere ama da haur abandonatua izan zena: «Fraisoron jaio zen, 1918an». Zizurkilgo erakundetik, familia baten etxera eraman zuten, baina han denbora batez egon ostean, Fraisorora eraman omen zuten berriz: «Familian kontatu izan denez, gure ama hartu zuen emakumea eta bere bizilagun bat trenez joan ziren Zizurkilera, umea bueltatzera. Baina hango moja batek esan omen zien, ‘nola itzuliko duzue haur hain inteligente bat?’. Eta, ‘ez dago janari pixka bat zure etxean?’, galdetu omen zion bizilagunari. Hark baietz erantzun, eta haurra bizilagunak hartu zuen, ondoko baserrian. Eta debekatu zioten aurreko etxera joatea».
Horrela, ama biologikoaren abandonua ez ezik, abegi eman zion lehenengo familiarena ere pairatu zuela azaldu du Maitek: «Bigarren abandonua lehenengoa baino gehiago sufritu zuen, familia batera eginda zegoelako dagoeneko, gero debekatu ziotelako beste etxera joatea… Oso mingarria da historia, amak ez zuen ukitu ere egin nahi». Azaldu duenez, Fraisoron jarri zizkioten abizenak zituen bere amak, eta horiek ditu berak ere, noski: «Askotan, abizenak asmatu egin zituzten halakotan, edo Fraisoroko langileenak eta inudeenak jartzen zizkieten». Abizenak asmatuak edo langileenak jarri aurretik, Exposito abizena jarri zuten urte luzez halako kasuetan —gaztelaniaz, abandonatu esan nahi du—, baita zegokion herriaren izena jarri ere: Azpeitia, San Sebastian eta abar.
Gipuzkoako Foru Aldundiak, momentuz, ateak itxi dizkie haur abandonatuen senideei, euren senideen espedienteak ezagutzeko bidean
Ikerketak, jakin-minetik
«Tabua» izan da elkarrizketan gehien errepikatu den hitzetako bat: «Gai bat tabu izateak ez du esan nahi ez dakizunik ezer edo ez denik ezer hitz egiten, baizik eta tentsio bat dagoela horren inguruan», nabarmendu du Etxartek. Tentsio horri tiraka, 2021ean abiatu zuen ikerketa berak: «Interneten ikertzen hasi nintzen, Lamarca abizenaren inguruan. Jaiotza agiria eta bataio agiria eskatu nituen, eta, hortik, historia osatzen hasi nintzen».
Sara Etxart Lamarca, ume abandonatu baten senidea.Joseba Parron San Sebastian
Dioenez, inflexio puntu bat izan zen Lola Valverde historialariarekin hitz egitea, berak haur abandonatuen inguruko ikerketa sakona egin baitzuen duela urte batzuk: «Esan zidan espediente pertsonalak egon ohi direla halako kasuetan, eta Intxaurrondoko Txara egoitzan dituztela asko, Gipuzkoako Foru Aldundiaren Zainketa eta Gizarte Politiketako departamentuan». Horrela, eskaera egin, eta esan zioten bere birraitonaren inguruko «hiruzpalau orrialdeko» espediente bat dagoela Txaran, baina, ikusi ahal izateko, ahaidetasun lotura frogatu behar zuela: «Kristoren lana hartu nuen eta bildu nituen dokumentuak, baina erantzun zidaten ez daukadala interes legitimorik».
Alegazioa aurkeztu zuen, baina erantzun bera jaso zuen, eta, «etsita», ikerketa bere kabuz jarraitu zuen, besteak beste, Kataluniako lamarcatarrekin harremanetan jarriz. Horrela, Arartekora jo zuen, eta bertan esan zioten halako beste kasu baten berri ere bazutela. Hori dela eta, gaia publiko egitea erabaki zuen, eta, pixkanaka, Gipuzkoako haur abandonatuen senideen Jasotako Haurrak elkartea sortzen ari dira: «Dagoeneko, 32 lagun bildu gara».
«Memoria historikoaren parte da, eta eskubide osoa dugu, senide gisa eta gipuzkoar gisa, jakiteko zer gertatu zen»
Sara Etxart Lamarca, ume abandonatu baten senidea
Horrela ezagutu zuten elkar, hain zuzen ere, Etxartek eta Maitek: «Nik espero dut buelta gutxiago ematea, amona bilatzen ari naizelako eta, beraz, askoz errazagoa delako ahaidetasuna frogatzea. Espedientea ukatzen badidate, zuzenean Arartekora joko dut», azaldu du Maitek. Ama hil ostean hasi zuen berak ikerketa: «Seminarioan aurkitu nuen amaren inguruko espedienteren bat, baina informazio gutxirekin; ez zuen jartzen nor zen bere ama biologikoa. Bere garaian, ia ezinezkotzat jo nuen gaia». Orain, ordea, bere egoera berean jende gehiago dagoela ikusita, itxaropena berpiztu zaio Maiteri.
Aldundia, oztopo
Gipuzkoako Foru Aldundiak, momentuz, ateak itxi dizkie haur abandonatuen senideei, euren senideen espedienteak ezagutzeko bidean: «Haur adoptatuen inguruko araudia aplikatzen dute, eta, horren arabera, adoptatua izan denak berak eskatu behar du dokumentazioa», azaldu du Etxartek. Ordea, Etxarten birraitona eta Maiteren ama ez zituen inork adoptatu: «Tutoretza aldundiarena zen, ez zegoen adopziorik hor. Nire birraitonaren kasuan, semetzat hartu zuten [prohijar, gaztelaniaz], abegi eman zioten, nolabait. Aldundiak diru bat ematen zion familiari hiru hilean behin, eta familia batzuek diru horrengatik hartzen zituzten haurrak, garai oso gogorrak baitziren. Haurrak 8 urte zituenean, aldundiak familiari galdetzen zion ea semetzat hartu nahi zuen, eta, hala bazen, dirua emateari uzten zuen».
Ñabardura garrantzitsua da, Etxartek nabarmendu duenez: «Halako haurrek ez zuten eskubiderik. Ez zuen eskubiderik abizenak oinordetzan jasotzeko, ezta ondasunak ere, adibidez. Horregatik, aldundiari eskatzen ari gara ez tratatzeko gure senideak adoptatu gisa». «Arazoa da aldundiak ez dituela espedienteak ireki nahi», gaineratu du: «Espedienteek, kasu gehienetan, ehun urtetik gora dituzte. Hau da, kaltetuak izan daitezkeen pertsona guztiak hilda daude. Eta espediente horiek ez lukete egon behar Gizarte Politiken Sailean, artxibo historikoetan baizik. Hau aldundiak berak onartu du, eta esan du 2026an egingo dutela lekualdaketa. Artxibo historikoetan bestelako lege batzuk sartzen dira: 50 urte pasatzen direnean dokumentu hori sortu zenetik eta 25 urte kaltetua izan daitekeen pertsona hil zenetik, artxibo historiko horiek edozeinek ikus ditzake». Hain zuzen ere, dagoeneko hiru dira Arartekoak horri buruz ateratako ebazpenak —Espainiako Herriaren Defendatzailearen beste bat ere badago—, kasu guztietan, senideen eskaeren aldekoak.
Maite (ez du nahi abizenik argitaratzea), ume abandonatu baten senidea.Joseba Parron San Sebastian
Hutsunea betetzea da helburua
«Beti eduki dut zirkuluak ixteko gogoa eta nahia. Halako traumak belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira, eta nik nire gain sentitzen dut amaren trauma hori. Amek alabei pasatzen dizkiete euren gauzak, eta amak niri hori pasatu zidan», azaldu du, irmo, Maitek. Ildo beretik jo du Etxartek: «Nire bigarren abizena da Lamarca, eta esaten dudan bakoitzean, historia hau guztia etortzen zait burura. Zergatik ezin dut ikusi espediente pertsonala? Hori baino ez dut nahi».
«Halako traumak belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira, eta nik nire gain sentitzen dut amaren trauma hori»
Maite, ume abandonatu baten senidea
Zailtasunak zailtasun, prozesua lagungarria izaten ari da Maiterentzat: «Konturatu naiz inoiz ez nuela amona gisa izendatu nire amaren ama, eta orain hasi naiz hala egiten. Ni ari naiz nire amaren hutsune hori bete nahian, baita nire amonaren bizitza ezagutu eta duindu nahian ere, gupidatik eta ulermenetik. Eta ez dut epaitzen, zeren, auskalo zer gertatu zitzaion gizajoari bere alaba uzteko moduko erabaki bat hartzeko». Hain zuzen ere, haur abandonatuen auzia «garaiko gizartearen hipokrisiaren isla» dela nabarmendu du Etxartek: «Erlijioaren eta moralaren garrantzi horrekin guztiarekin, haur asko eta asko bidaltzen zituzten etxeetara lanera; askotan, bortxatuak ere izaten ziren».
Horrela, euren jatorria ezagutu nahi dute, besterik ez: «Jakiteko eskubidea dugu, beste edonork bezala». Eta, beraiena ez ezik, Etxartek nabarmendu du gizarte osoaren eskubidea ere badela: «Zer pasatu zen gizartean garai hartan, emakume askok horrelako egoera batean ikusi behar izateko euren burua? Memoria historikoaren parte da, eta eskubide osoa dugu, senide gisa eta gipuzkoar gisa, jakiteko zer gertatu zen gizarte honetan, soilik XX. mendean 14.000 haur abandonatu egoteko». Argi dute, beraz, bide orria: «Jarraituko dugu borrokan, kasu egiten diguten arte».
Maite (ez du abizenak argitaratzea nahi) eta Sara Etxart (ezkerrean) Lamarca, ume abandonatuen senideak.Joseba Parron San Sebastian
