«Oso otsozalea naiz, ipuinetan»
Bera ere izan da Donostiako ‘pertsonaia’ bat, urte luzez. Loiolan, ezinbesteko bat. Hamaika diziplina probatu ditu Ander Edo Martinek (Loiola, 1990), eta irmotasunez esan dezake orain, irakaslea izateaz gain, ipuin kontalaria ere badela. Besteak beste, Donostiako Musika Hamabostaldian aritzen da ipuinak kontatzen, historia eta istorio tradizionalen maitale fin hau.
Ander Edo Ardotxo tabernan.Nagore Garmendia 
Zergatik Ardotxo taberna?
Kuttuna da niretzat. Ez zait gehiegi gustatzen tabernetara joatea, baina taberna honi estimu handia diot, esan nahi duen guztiarengatik. Ardotxo Loiolako historiaren parte da. Eta kontzienteki esaten dut Loiolako historia, badirudielako hainbeste historia duten auzoak, garai zehatz batean geratu direla. “Loiolako urrezko aroa”; badirudi hor bukatu zela auzoaren historia. Ez zait inoiz gustatu hori.
Azken hamabost urteetan, oso ekarpen esanguratsua egin du auzoan taberna honek. Eta iruditzen zait dela gaur egungo Loiolaren leiho bat, ispilu oso eder bat. Loiola bada auzo bat tradizio euskaldunekoa zena, hasieran; jende asko etorri zen gero Espainiatik, bereziki, eta horiekin eraiki zen Loiola, berriro. Eta badago jende bat urrutiagotik etorri dena, eta integratu dena auzoan. Beste batzuek bizitza osoa daramate auzoan eta ez dira integratu.
Ardotxo da integrazio horren adibide bat; Jorge Kubatik etorri zen, eta loiolatar peto-petoa bihurtu da. Taberna hau da jende desberdina elkartzeko topagune bat eta hori da Jorgek eta bere familiak auzoari egin dioten ekarpen izugarri bat. Iruditzen zait familia hau dela oso adierazgarria, on asko egin dutela eta asko eman diotela auzoari.
Musikaria, irakaslea, aktorea, ipuin kontalaria, irratian ibili zara… Zerrenda oso luzea da. Gutxik daukate zure curriculuma!
Zorte handia eduki dut gauza asko probatzeko aukera izan dudalako. Nire bokazio nagusia hezkuntza da, eta hori argi daukat, baina beti izan dut bigarren bokazio bat komunikazioan. Horregatik izan zen berezia niretzat irratian aritzea. Berriro hasi beharko banintz, eta ezingo banu hezkuntza aukeratu, argi daukat irratian arituko nintzatekeela. Zoriontsua izango nintzateke orduero boletinak ematen!
Ez dut neure burua aktore kontsideratzen, adibidez. Errespetu handia diet aktoreei, gertu izan ditudalako eta beraiekin lan egin dudalako. Lotsatu izan naiz aktoreekin batera aktore lanetan ibili naizenean, ez nuelako ulertzen zer egiten nuen hor. Oso xelebrea izan naiteke, baina ez naiz aktorea… ipuin kontalaritzat, agian, har dezaket neure burua. Esperientzia gehiago eduki dut horretan, eta azkenaldian ari naiz gehiago sinesten badakidala hori egiten.
IRUTXULOKO HITZAko iritzigile izan zinen, baita ere.
Barne eztabaida bat eragin zidan horrek; ez ditut iritzi artikuluak irakurri ia inoiz, ez zaizkidalako inoiz interesatu. Iruditzen zitzaidan iritzi artikulu bat idaztea handinahi bat zela, bertan ari zarelako esaten: “Ei, hau da nire iritzia, entzun ezazue!” Baina konpromisoa hartu nuenean hilabetero idazteko, oso ariketa polita izan zen neure burua hilabetero idaztera behartzea, baita ideiarik gabe ere.
Eta kuriosoa da, nola idazten nituen artikulu batzuk harro sentiarazten nindutenak gerora, eta ez zeukaten inolako oihartzunik. Aldiz, jendea etortzen zitzaidan, behartuta idatzitako hori, tontakeriarik handiena, zeinen ona zen esatera.
Diziplina batean ikasitako zerbaitek balio izan dizu besteetarako?
Idazteak lagundu zidan konstantea izaten, eta idazten ikasten; idazten ikasten delako idazten. Info7n, irratian, gidoiak idazten nituen; asko idazten nuen nahiz eta gero ez erabili. Sare bat behar nuen, behar izatekotan, irakurri ahal izateko. Eta jendaurrean aritzeak ematen dizu beste hitz jario bat. Eta uste dut, hezkuntzan egin dudan ibilbidea ere kutsatu dela egin dudan guztiarekin, nahiz eta desberdinak izan.
Hainbeste idatzi izanak eraman zaitu, adibidez, ipuinak idaztera?
Ez dut inoiz ipuinik idatzi, oso zaila egiten zait. Nik asko jotzen dut ipuin tradizionaletara. Daude istorio batzuk denboran iraun dutenak, eta iraun badute, zerbaitengatik da. Eta ez da, agian, irakaspen etiko eta moral bat dutelako. Beti bilatzen dugu irakaspen hori, ikuspegi pedagogikoa. Hori oso ondo dago, baina badago beste parte bat, baita ere, dela entzuten ari den horri barruak mugitzea.
Oso otsozalea naiz, ipuinetan; otsoa da elementu bat literalki ulertu dena, azkenaldian. Arriskuan dagoen espezie bat denez, esango diegu haurrei otsoa ona dela. Eta otsoa, ipuinetan, dira beldurrak, da gaizkia. Galdu dugu sinbolizatzeko gaitasuna, literaltasun izugarri baten mesedetan. Otsoaren urtebetetzea da, eta festa bat egingo diogu. Otsoa ez da hori, otsoa hil egin behar da! Hil egin behar ditugu gure barruan gauza asko, aurrera egin ahal izateko. Behin ama bat kexatu zen, galdetu zidan ea nola kontatu ahal zitzaizkien ipuin horiek haurrei. Ba, haurren arreta gehien deitzen dutenak dira, zerbait mugitzen dietelako.
«Ipuinetako pertsonaia guztiak daude gugan,
eta hori ere onartzen ikasi behar da»
Aktore lana egiten duzu ipuinak kontatzen?
Ipuinekin naiz bitartekari bat, hala ulertzen dut nik. Eta hori ez dut aktore ikuspegitik ikusten. Ixabel Milletekin ikasi nuen ipuinak kontatzen, iparraldeko ipuin kontalari oso on batekin, eta hark bereizketa hori egiten zuen; beste batzuek ez dute egiten, eta ondo dago, baita ere. Nik ipuinari gehitzen diot niretik, kontatzeko eratik, baina nik aukeratu besterik ez dut egiten. Aukeratu eta helarazi.
Nondik datorkizu ipuinak kontatzeko afizioa?
19 urte izango nituen. Txikitatik eman zait ondo antzerkia, eta esan nezakeen mundu horretako zerbait probatu nahiko nukela… baina ez. Desio oso zehatz bat piztu zitzaidan: ipuin kontalaria izan nahi nuen.
Oso ume lasaia izan nintzen, eta udarak pasatzen genituenean Extremaduran, amak kontatu izan dit aitona-amonekin esertzen nintzela kalean, beraien historiak entzutera. Askoz ere gehiago interesatzen zitzaidan adineko jende horrek kontatzeko zeukana, bizikleta hartu era handik eta hemendik ibiltzea baino. Ez dut oroitzen, bereziki, ipuinik; baina bai historiak. Maitasun handia diot giro horri, kontatzekoa modu goxoan kontatzeari. Eta ez edozein istorio, baizik eta mugitzen nautenak, tradizioa dutenak.
‘Halabazan.eus’ sortu zenuten, 2015aren bueltan.
Proiektu horretako lehen ipuin kontaketa hemen izan zen, Loiolan, Eliza kalean. Bakarka hasi nintzen, baina izan zen esperientzia bat beste norbaitekin ipuinak kontatzeko. Emanaldi batzuk egin genituen, baina ez zuen asko iraun. Asko ikasi nuen esperientzia horretatik, balio izan zidalako ondo definitzeko zer nahi nuen eta zer ez. Elkarlan bat denean, dena adostu egin behar duzu, eta ez zara guztiz aske nahi duzuna egiteko.
Non ikusten dira zure erabakiak zure saioetan?
Ipuinaren aukeraketan, zerbaitengatik aukeratzen ditudalako aukeratzen ditudanak. Hor dago ipuin kontalariaren ekarpena.
Eta ipuinak kontatzeko beltzez janzten naiz, adibidez. Garrantzia ematen diodalako istorioari, eta ez neure buruari edo atrezzoari. Beltzez jantzita, bolatxo gorri bat ateratzen duzu poltsikotik, eta bolatxoa ikusten da, soilik. Hor intentzio estetiko bat dago: nik daukadan inportanteena hitzetan daukat. Eta erabiltzen ditut elementu grafikoak, baina gustatzen zait minimoetara jotzea: gutxiagorekin egin badezakezu, hobeto.
Musika Hamabostaldian ibili zara, ipuin kontalari. Nolatan amaitu duzu bertan?
Musikariek beraiek ere galdetu izan didate hori! [barrez]. Antolatzaileetako batek ezagutzen ninduen ipuin kontaketengatik, eta probatzeko aukera eman zidan. Eginda nituen horrelakoak Arantxa Molina biolin jotzailearekin, eta horrek bultzatu ninduen baiezkoa ematera. Hari edo haize laukote batekin egin ahal izatea oso opari polita iruditzen zait, uste dut ez dudala horrelako beste aukerarik izango inoiz.
Kursaalaz ari gara… beste oholtza mota bat da.
Kursaalean aritu naiz, baina hall-ean! Tokia tontakeria bat da; ez da inportanteagoa Musika Hamabostaldiko emanaldia, Loiolan egin nuen lehenengoa baino. Oholtzak berdin dio, inporta duena da konexioa izatea. Eta hamabost haur dauden kontaketa batean, konexioa egiten duzu hirurekin. Hor dago handitasuna. Ez oholtzaren tamainan.
Errespetu handiagoa ematen dit musikariengatik. Ikusten duzu horren atzean dagoen diziplina, seriotasuna, batzuetan zeinen zorrotzak diren. Gogoan dut, aurten esan niela: “Momentu batean gaizki jo behar duzue”. Eta arraroa egiten zaie, noski. Ordu pila bat sartzen dituzte, esfortzu handia dago horren atzean. Errespetua ematen dit, maila altuko jendea delako, eta iruzurtiaren sindromeak ere jo izan nau. Konturatzen direnean ni iruzur bat naizela…! [barrez]. Baina aukeratu nauenak aukeratu nau; hori ere ikasten da denborarekin.
«Galdu dugu sinbolizatzeko gaitasuna,
literaltasun izugarri baten mesedetan»
Zer rol du musikak ipuin batean?
Musikak ematen dio beste gorputz bat, jantzi egiten du. Baina ez da beharrezkoa musika, ipuin batek gorputz hori izateko. Ipuinak daukan polita da ezer gabe ere egin daitekela.
Nik, adibidez, ez ditut nahasten ipuina eta musika; Hamabostaldian da pieza, ipuina; pieza, ipuina. Lotura bat bilatzen dut, baina ez dira gainjartzen. Eta pieza bakoitzari eman behar zaio dagokion errespetua. Musikariak jotzen ari direnean, haiei begira esertzen naiz ni. Uste dut fokua jarri behar dela jarri behar den lekuan, baina ez nago uztartzearen aurka, ezta ere; aukeraketa bat da.
Baduzu ipuin kuttunik kontatzeko?
Erregea ala gatza. Ez dut askotan kontatzen, oso iluna delako. Heriotza dago, trauma asko… Xabier Etxanizen Geure ipuinak liburuan dago (asko markatu ninduen liburu horrek), eta Juan Kruz Igerabideren Euskal Herrietako Ipuinak bilduman ere badago. Makilakixki-ri ere estimu handia hartu diot.
Izan beharko bazina ipuin bateko pertsonaia bat, nor izan nahiko zenuke?
Denok gara batzuetan Txanogorritxu, egokituko zaigulako engainatuak izatea, sufritzea. Denok gara otsoa. Denok gara amona, egokituko zaigulako gazteagoei gure garaikoa transmititzea. Ehiztaria, beste norbait salbatzea egokituko zaigulako. Egokituko zaigu, batzuetan, denak izatea. Literaltasun horretan bizi garenean, banatu egiten ditugu. Baina pertsonaia guztiak daude gugan, nolabait. Eta hori ere onartzen ikasi behar da.
HAMABIETAN BERMUTA
Muztioa
Non: Ardotxo taberna (Zubiondo kalea, 2, Loiola).
Prezioa: 1,50 euro.
