36ko gerrako borrokalari internazionalistak, baita Donostian ere
1936ko uztaileko altxamendu faxistaren ondoren Gipuzkoa defendatzera etorri ziren borrokalari internazionalisten inguruko ikerketa lan mardula egin dute Aitzol Arroyo historialariak eta Aitor Azurki kazetariak. Gehienak Irungo frontean borrokatu ziren, eta batzuk Donostiatik ere pasatu ziren.
Aitzol Arroyo eta Aitor Azurki dira proiektuaren egileak. Beñat Parra 
Duela urtebete inguru eman zuten «lan aitzindariaren» berri Aitor Azurki kazetari donostiarrak eta Aitzol Arroyo historialari hondarribiarrak, Gipuzkoako Foru Aldundiaren babesarekin: 1936ko gerran Gipuzkoa defendatzera etorritako nazioarteko boluntarioei buruzko ikerketa egiten ari zirela iragarri zuten orduan.
Proiektuak forma handiagoa hartu du dagoeneko, Azurkik azaldu duenez: «Ekimen memorialista bat da, gurera etorritako nazioarteko borrokalarien memoria berreskuratzea xede duena. Hiru hanka ditu: lehenengoa, liburu historiko-akademikoa da, jaso dugun informazio guztia bilduko duena eta aurtengo irailean argitaratuko duguna. Bigarrena, Estera Zilberberg Estoucha-ren ingurukoa da, dokumentatu ahal izan dugun Gipuzkoara etorritako emakumezko borrokalari internazionalista bakarra, ibilbide luzea egin zuena faxismoaren aurkako borrokan. Bere semeak aspaldi idatzitako liburu bat izan zen proiektuaren abiapuntua, eta Alberdania argitaletxea liburua gaztelaniara itzultzen ari da orain, baina euskarara ere itzultzea lortu nahi dugu. Azkenik, hirugarren hanka, Area Audiovisual ekoiztetxearekin honen guztiaren inguruan egiten ari garen dokumentala da».
Donostiako borrokaldietan parte hartu zuen Jean Lemaire internazionalista belgikarrak, besteak beste
Baina, horren garrantzitsua izan al zen borrokalari internazionalisten parte hartzea 36ko gerran Gipuzkoan? Arroyok argi dio: «Dagoeneko, 175etik gora nazioarteko borrokalari dokumentatu ditugu. Horietatik, 150 baino gehiago Irunen egon ziren. Hau da, Irungo frontean egon ziren soldaduen %5 inguru nazioarteko borrokalariak ziren». Are gehiago: «Ekarpena kuantitatiboki ez da oso deigarria agian, baina bai kualitatiboki. Izan ere, Irunen aritutako asko metrailadoreekin eta artilleriarekin adituak ziren, beraz, militarki garrantzi handia izan zuten. Belgikar eta frantziar asko Lehen Mundu Gerran borrokatutakoak ziren; beraz, esperientzia zuten, eta Irungo frontearen antolakuntzan ere lagundu zuten». «Borrokalari internazionalista gehienak komunistak ziren. Hurrengo taldea sozialistak izango lirateke, eta troskista eta anarkista gutxi batzuk ere egon ziren», gaineratu du historialariak.
Donostian egon eta borrokatu ziren
1936ko uztailaren 18an eman zuten estatu kolpea faxista espainiarrek, eta hurrengo egunetan hasi ziren borrokaldiak Donostian. Gogoratu behar da, hain zuzen ere, herri antolatuak garaipena eskuratu zuela Loiolako kuarteletako militarren aurka, eta bi hilabetez, irailaren 13ra arte, Francoren tropak hiritik kanpo mantentzea lortu zuela. Bada, borrokaldi horietan parte hartu zuen Jean Lemaire internazionalista belgikarrak: «Frantziako Estatuko hegoaldean zegoen estatu kolpea eman zutenean, eta, horregatik, uztailaren 20rako hemen zegoen. Donostiako borrokaldietan parte hartu zuen, baina ez dakigu gero zer pasatu zen berarekin».
Bill Williamson internazionalista Donostian (ezkerrean), miliziano batekin.Irutxuloko Hitza
Hiriko borrokaldietan parte hartu zuen beste atzerritar bat ere nabarmendu dute kideek, nahiz eta ez zen internazionalista bere horretan, estatu kolpearen aurretik dagoeneko Donostian zegoelako: Francisco Ansa Garos. «Argentinarra zen eta larriki zauritu zuten Donostian. Ospitale zibilean hil zen, 1936ko abuztuaren 9an; bizitza eman zuen hemen, beraz», azaldu du historialariak.
Bill Williamson internazionalista kanadarra ere aipatu dute Azurkik eta Arroyok. Ez zuen Donostiako defentsan parte hartu, baina Donostian egon zela ziurra da, besteak beste, bere argazki bat dagoelako. Irungo frontean eta Aragoin borrokatu zen ondoren Williamson, ibilbide luzea eginez.
Ezezaguna da oso Euskal Herrian borrokatu ziren boluntario internazionalisten historia, baina ezezaguna bezain garrantzitsua da
Bestalde, Estoucha bera ere Donostiatik pasatu zen. Poloniatik ihes egin ostean, erizain gisa etorri zen Belgikatik, hainbat frontetan errepublikazaleekin aritu zen, zauritu egin zuten, Bilboko Mujeres aldizkari aitzindarian idatzi zuen, Frantziako erresistentzian parte hartu zuen eta naziek atxilotu eta torturatu zuten. Berarekin batera, USAF erakunde antifaxista belgikarreko hamaika kide etorri ziren Donostiara, eta Excelsior hotelean hartu zuten ostatu.
Eredu izan ziren
Ezezaguna da, oso, Euskal Herrian askatasunaren alde borrokatu ziren boluntario internazionalisten historia, baina ezezaguna bezain garrantzitsua da, Azurkik nabarmendu duenez. Are gehiago, 1930eko hamarkadarekin antzekotasun arriskutsu batzuk dituzten garaiotan: «Faxismoa gora egiten ari den garaiotan, gero eta garrantzitsuagoa da horren aurkako eredu izan ziren pertsonak ezagutzera ematea. Baditugulako, eta historiaren bidean gelditu zaizkigulako. Elkartasunagatik etorri ziren, ez ziren mertzenarioak, ideia batzuengatik borrokatzera etorri ziren, ezagutzen ez zuten toki batera. Giza eskubideen eta balio demokratikoen ikuspegitik, garrantzitsua da eredu horiek gaur egunera ekartzea. Oro har, jendartearentzat eredu izateko, baina, bereziki, gazteentzat».
