Gurutzeen eta kristoen artean
Uztaileko egun hauetan, orain 89 urte, hiria faxismoaren aurkako erresistentzia antolatzen ari zen. Hilabete eta erdi geroago, tropa frankistak hirian sartu ziren, eta Donostiak bere historia hurbileko etaparik ilunenetako bat ezagutu zuen.
Atxiloketa, kartzela eta heriotzen ondoren, errepresio, inposizio eta manipulazio urteak etorri ziren. Hauts haietatik, lohi hauek.
Altxamendu faxistaren ondoren, desagertze behartuak eta exekuzioak gertatu ziren hiriko hainbat gunetan: Bidebietako tiro eremuan, Ulian, Gas Fabrikan, Burdinezko Zubian edo Ondarretako kartzelako hormetan, besteak beste. Eta horiekin batera, hobi komunetan egindako ehorzketak etorri ziren, eta, kasu batzuetan, ondoren Polloeko mausoleo frankistara eraman zituzten. Han, miliziano komunistak, anarkistak eta herri milizietan antolatutako ezkerreko erakunde desberdinetakoak lurperatu zituzten faxistekin batera; gaur egun, Polloeko hilerriko harlauza beraren azpian jarraitzen dute guztiek. Harlauza horrek plaka bat izan zuen urte askoan, honela zioena: «Beren idealak defendatzeagatik eraildakoen memoriara, Jainkoarengandik eta Espainiarengandik. Otoitz bat zuen arimen alde». Eta hor, plaka horretan, frankismoaren funtsezko bi printzipio ikus ditzakegu: batasun nazionala eta katolizismoa.
Hirian bada nazionalkatolizismoa goraipatzen duen beste adibide argi bat, Urgulleko Jesusen Bihotza. Egia da donostiar askorentzat Jesusen Bihotza «beti hor egon den zerbait» dela, nahiz eta udazken honetan 75 urte beteko diren amaitu zenetik. Alkateak mantra baten moduan errepikatzen du hiriko skyline-aren parte dela. Tradizioari dei egiten zaio, nahita ezkutatuz nork eraiki zuen, nork finantzatu zuen, zein asmorekin eraiki zen eta, horrekin, faxismoaren loria handiagora eraikitako monumentu bat mantentzeak herritar gisa sortu beharko ligukeen oroitzapen mingarria eta lotsa alde batera utzita.
«Jesusen Bihotzak, diktadore faxista baten gidaritzapean Espainian eta haren alde bizia eman zuten guztiak gogoratzeko asmoa duenak, ez dirudi hiri honetako postalik onena denik»
Desmemoriak ahalbidetu du gaur egun arte baldintza horietan iristea. Argi dago Elizak ezin hobeto bete duela bere eginkizuna. Mendeetan zehar, bizitza publikoa eta pribatua markatu ditu. XX. mendea ez zen salbuespena izan. Bere sareak gaur egun ere zabaltzen ari dira. Egun gutxi barru, Aste Nagusian, agintari publikoek, beren kargu instituzionalak betez, Santa Maria elizako lehen aulkiak beteko dituzte, ekitaldi erlijioso batean. Xehadura bat baino ez da, gaur egun, oraindik, batzuek gizarte gisa aurrera egiteari uko egiten diotela eta iragan ahanzkor horretan ainguratutako bizitzaren ikuspegi murriztua inposatzen dutela ikustea ahalbidetzen duena. Inposizioan, askatasunik ezean eta apaizen eta mojen bidezko zigorrean oinarritutako iragana, ezarritako ordena gauzatzeko beso gisa.
Jasandako sufrimendua ezkutatzen jarraitu nahi dutenentzat, beharrezkoa da gogoratzea Jesusen Bihotza 1939ko maiatzaren 31ko Ogasun Batzordearen aktak dioen moduan eraiki zela, honako helburu honekin: «Hiri honetan monumentu handi bat eraiki behar da, Jesusen Bihotzaren estatua erraldoi batean errematatuko dena, haren eta Espainiaren alde Aberriaren Buruzagi salbatzailearen jeinuak gidatuta bizitza eman duten guztiak bere maitasun besoen azpian babestuko dituena».
Udalak tresna guztiak ditu espazio publikoan laikotasuna bermatzeko, are gehiago errepresio frankista jasan zuten milaka donostiarren balio demokratikoei eta memoriari irain egiten dieten elementuak badaude: Polloeko mausoleo frankistaren gurutzea edo Urgulleko Jesusen Bihotza.
Memoria historikoaren legea aplikatuz, Polloeko plaka kendu egin zen. Gaur egun, ordea, harlauzaren gainean kendu ez den eta kendu nahi ez duten gurutze bat dago. Hiriko leku guztietatik ikusteko eraikitako Urgulleko Jesusen Bihotza, diktadore faxista baten gidaritzapean Espainian eta haren alde bizia eman zuten guztiak gogoratzeko asmoa duena, ez dirudi hiri honetako postalik onena denik. Niri, behintzat, nahiko jasanezina egiten zait.
