Jende xumeak Espainiako Bankua erosi zuenekoa
Karmengo Andre Mariaren kaleko 5. zenbakiko eraikina berezia da: Espainiako Bankuko lehen egoitza izan zen materialarekin egin zen. 1935. urtean eraiki zen bankuaren egungo sukurtsala (Garibai kalea, 26), eta haren aurrekoaren hondakinak baliatu zituzten Egiako etxea eraikitzeko. Bitxikeria horri buruz hitz egiteko elkartu gara Errerekin, eraikinean bizi den bizilagun batekin.
Taupada tabernan elkartu gara, eraikinaren beheko lokalean. Tabernan bertan dagoeneko bistakoa da etxe berezia dela: «Ezkerreko pareta harrizkoa da, eta hala da laugarren solairuraino». 3. zenbakiarekin muga egiten duen paretaz gain, fatxada barrualdea eta kanpoaldea ere Igeldoko harriz eginda daude; azken hori, gainera, harlanduaz. Barruko egitura guztia egurrezkoa da. Atzealdea eta 7. zenbakiarekin muga egiten duen pareta, ordea, hormigoizkoak dira: «Nonbait, ez zitzaien materiala iritsi». Baina, nola amaitzen dute garai batean Espainiako Bankuaren egoitzakoak ziren harriek Egiako etxebizitza honetan?
Donostia, 1935. Urte hartan, Espainiako Bankuak Garibai kalean duen sukurtsala handitzea erabaki zuen. Aurreko eraikina, 1880. urtearen bueltan eraikia, Donostiaren lehen zabalkundearen erakusgarri izan daiteke. Izan ere, gaur egungo Erdialdeko etxebizitza gehienekin batera eraiki zen, eta horiekin guztiekin ezaugarri batzuk partekatzen zituen: hiruzpalau solairukoak izaten ziren, Igeldoko harriz egindakoak eta apaindura gutxikoak. Gainera, gehienak estilo neoklasikokoak izaten ziren. Bada, hain zuzen, lehen eraikin horretako materialak dira egun Karmengo Andre Mariaren kaleko 5. zenbakian zutik dagoen etxea osatzen dutenak: «Garibai kaleko etxearen hondakinak Donostiako familia batek erosi zituen, Lasarte abizenekoa, eta erabaki zuen Espainiako Bankua zegoen eraikuntza hori harriz harri Egiara ekartzea. Nonbait garai hartan eskulana merkeagoa zen materiala bera baino».
Erre, Andra Mariaren kaleko 5. zenbakiko bizilaguna. (Argazkia: Aitor Odriozola)
Erreren kalkuluen arabera, 1939rako etxebizitza eginda egongo zen, gutxi gorabehera, baina orain arte ez dute etxearen inguruko datu zehatzik lortu, Donostiako Udal Artxibategian informazio bila aritu diren arren. Kontatzen duenaren froga zehatzik ez du; zalantzarik ere ez, ordea: «Oso argi dugu eraikin hau Espainiako Bankua izan zela, batetik, lekualdatzean parte hartu zuen bizilagun baten aitak kontatzen zuelako. Eta, bestetik, auzokide baten aitona etxe honetan jaio zelako hura Garibai kalean zegoenean. Baina materialen salmenta nola izan zen-eta ez dakigu».
Bizilagunen batasuna
Eraiki zenetik hona, etxeak hainbat moldaketa izan ditu. Solairu kopurua da horren erakusgarri: «Etxea egin zenean lau pisu zituen, eta bost pisu izatera pasatu zen gero. Ondoren, 1955ean, etxeko nagusiak seigarren pisu bat gehitzea erabaki zuen. Etxebizitzak egiturazko arazo batzuk zeuzkan, eta, teilatua konpondu behar zutenez, erabaki zuten eraikinari pisu bat gehitzea, bi etxebizitza gehiago izateko». Dena den, aldaketarik esanguratsuena 1994an gertatu zen, fisikoki ezer aldatu ez bazen ere: «1994an Lasarte familiak etxea saltzea erabaki zuen». Horretarako, familiak bi eskakizun jarri zituen mahai gainean: etxearengatik 100 milioi pezeta eskatu zituen –600.000 euro pasatxo–, eta bloke guztia saldu behar zen, lokalak barne: «Ordura arte, etxe honetan bizi ziren bizilagun guztiak alokairu egoeran zeuden, baita lokal komertzialak ere. Orduan, hitz egiten ari gara sei solairuz, eta solairu bakoitzean bi etxebizitza. Hamabi etxebizitza eta gero bi lokal komertzial».
Une horretan eraikinean bizi zirenak bizitza osoa eraikinean zeramaten familiak, alargunak eta pertsona helduak ziren. Azkenerako, tira-bira eta eztabaida askoren ondoren, lortu zuten nahi izan zuten guztiek etxea erostea. Hain zuzen ere, istorioaren zati hau bereziki polita egiten zaio Erreri: «Donostiako historian badu protagonismo txiki bat, Egiako historian ere bai, baita bizilagunentzat ere. Izan ere, paradoxikoa da jende xumea elkartzea Espainiako Bankua zena erosi ahal izateko, eta horrek xarma berezi bat ematen dio». Hala ere, azken unean akordioa bertan behera geratzeko arriskua egon zen, taberna akordio horretatik atera baitzen, baina alde guztiek aurrera jarraitzea erabaki zuten. Gaur egun, tabernak Lasarte familiarena izaten jarraitzen du.
Hareharrizko babesa
Etxebizitzak ez du inolako babesik ondarearen ikuspegitik, nahiz eta noizbait planteatu izan duten. Izan ere, babesa jasotzen hasteak onetik baduen arren, «kontraprestazioak» ere badituela aipatu du Errek. Eraikinean hobekuntzak egiteko, esaterako, «arazo handi bat izan daiteke»: «Alde batetik, gauza batzuetarako laguntza izan daiteke, baina, bestetik, beste gauza batzuetarako trabak jar diezazkizukete. Orain, adibidez, barandak aldatu behar izan ditugu, oso zaharrak zeudelako». Lan horretan, hala ere, etxearen harmonia ez puskatzen ahalegindu direla dio Errek.
Eraikina erosi zutenetik 30 urte pasa diren honetan, aipaturiko barandez gain, hobekuntza gehiago ere egin behar izan dituzte: «Etxea erosi zenean nahiko baldintza txarretan zegoen. Orduan, lehenengo gauza goiko kubierta aldatzea izan zen, teilatua. Gero, handik urte batzuetara, 2001ean-edo, igogailua jarri genuen». Aitortu du igogailuarekin berandu samar ibili zirela, eraikinean emakume heldu asko bizi zirelako goiko pisuetan. Urte hauetan zehar bizilagun berriak ere etorri dira, heriotzak tarteko: «Gu barrualdera ematen zuen etxe batean bizi ginen, eta gero kanpoaldera ematen zuen etxe batera aldatu ginen, hirugarren pisuan. Etxe horretan bi ahizpa bizi ziren, modistak zirenak, eta biak oso helduak ziren, 90 urtetik gorakoak. Lehenengo pisuan beste bi emakume bizi ziren, baita laugarren eta seigarren pisuan ere». Baina badira hasiera-hasieratik bertan bizi diren bi familia: 80 urteko bizilagun bat, eraikinean bertan jaioa, eta beste bizilagun bat, pixka bat gazteagoa, baina bera jaio zenerako bere gurasoak eraikinean bizi zirenak. Dena den, bertara bizitzara joan diren familia berriei ere ematen diete etxearen berezitasunen berri, eta istorio hori partekatzeak bizilagunekin sentipen komun bat izatera eramaten ditu: «Etxearekiko atxikimendu berezi bat sortzen du».
