Joseba Zubimendi: herri baten ahotsa
Bizitza osoa eman zuen Joseba Zubimendi Martiarenak (Donostia, 1897- Kanbo, Lapurdi, 1939), euskararen alde ekinean. Kazetaria, poeta, idazlea, bertsolaria, euskaltzalea eta kultur ekintzaile nekaezina. Bere ibilbidea errepasatu dugu orriotan.
Joseba Zubimendik estropadak irrati bidez eman zituen, 1935an, Igeldotik. 
Udaberriaren erdian, Errigoitiko (Bizkaia) muino baten gainean altxatutako San Jose erietxeak ateak zabalik ditu, oraindik. Han, 1937ko apirilean, bularrean minak aztoratuta dagoen komandante batek bonben dardara sentitu du; Joseba Zubimendi Martiarena da bera, kazetari eta kultur ekintzaile nekaezina, eta bere ohe goibel hartatik ikusi ditu Gernikaren gainera amiltzen ziren sua eta heriotza.
Lekukotasun hori paperean utzi zuen. Idatzitakoa, ordea, ez zen deskribapen hotz bat: herri baten bihotz odoldua zen, eta Zubimendik hori guztia ahots bihurtu nahi izan zuen, baita gerra erdian ere.
Gaztaro bat kulturari emana
1897an jaio zen Donostian, kantari jaiotako ume baten itxurarekin; hamaika aldiz kantatu zuen Donostiako Orfeoiaren tenor bakarlari gazte gisa. Fraidegaitegiak ere ikusi zuen, Arantzazun, baina ez zen han gelditu: euskarak eta kaleak berak deitu zioten, erlijioak baino gehiago.
Argazki kamera batekin erreportajeak egiten zituen, antzerkirako gidoiak prestatu, eta kantu zaharrak bildu. Poemak idatzi. Garai hartan, euskara ez zen kaleetan entzuten, eta are gutxiago komunikabideetan. Hori irauli nahi izan zuten Zubimendik eta bere aliatu nagusia izandako Ander Arzelus Luzear idazle eta kazetariak. Biak izan ziren euskal kulturaren berpizkundearen motore nagusiak, Donostian.
Herri baten ahotsa
1932an, Union Radiok astean behingo saio bat onartu zuen euskaraz. Ordubeteko tartea zen, eta bi urte iraun zituen saioak. Zubimendik eta Luzearrek gidatzen zuten, eta 1935eko irailaren 19an, Donostiako estropadak zuzenean eman zituen Zubimendik irratian, lehen aldiz. 36ko gerra piztearekin batera itzali behar izan zituzten mikrofonoak, ordea.
Irratsaioaren hasierako agurra Zubimendiren eskutik zetorren beti, bere «ua, ua!» hots ezagunarekin. Jende ugari biltzen zen Parte Zaharreko Intza tabernan irratsaioa entzutera; taberna hura ere ez zen libratu gerra etorri zenean, baina une batez, gotorleku hartan euskararen etorkizuna eraikitzen ari zirela zirudien. Horregatik, urte haietan egindako irratsaioei buruzko dokumentuak altxor gisa jaso zituen bere alargun Maria Darrasek.
Zubimendik bereziki maite zuen bertsolaritza; bera izan zen gazteei —Basarriri, adibidez— lagundu zien lehenetakoa, eta bera izan zen bertsoak paperean jasotzen hasi zena, galdu ez zitezen. Hala, Bertsolari Guduak ondu zuen (1935-1936), beste lan batzuen artean.
Erre zen dena
1936ko udan, kolpeak bata bestearen atzetik etorri ziren: Donostia erori zen, frankistak sartu ziren, eta Zubimendik etxean gordeta zituen liburuak okindegi bateko labean erre zituzten, beldurrak bultzatuta. Frontera joan zen; Itxarkundia batailoian komandante izendatu zuten, eta Intxortako trintxeretan aritu zen. Baina gaixotasunak gogor hartu zuen, eta Errigoitira eraman zuten sendatzera.
Kanbora (Lapurdi) ihes egin zuen familiarekin, eta han eman zituen azken bi urteak. Euskara-frantsesa-gaztelania hiztegi bat osatzen hasi zen, 325 orrialde mekanografiatu utziz. Bertsolari zaharren ahotsak bildu zituen, eta Euzko Deya egunkarian idazten hasi zen bere lanik borobilena: Bertso-miñez, bertsolaritza eta gerra uztartu zituen kronika sorta hunkigarria. 1939ko irailaren 28an hil zen Kanbon, 42 urte betetzear zela.
Isiltasunari hots
Gerra galdu zutenen izenak isilarazi egin zituzten, luzaroan. Zubimendiren kasuan, are gehiago: bere obra zati handi bat erreta, beste asko sakabanatuta, eta bere jarduera —irrati euskalduna, bertsolaritza berritua, kazetaritza abertzalea, antzerkia, kantuak— frankismoak zigortzen zuen guztia zen.
Hala ere, lan isil hark fruituak eman zituen: gaur egungo bertsolaritza, euskarazko irratiaren historia, eta euskal kulturaren berpizkunde oso bat bere arrastoen gainean eraiki dira. Baina herri batek badu memoria berezi bat: iraunkorrena. Eta memoria horretan, Zubimendiren ahotsa, irrati zahar hartan bezala, urrunean entzuten da: «Ua, ua… hemen gaude oraindik».
