Ongi Etorri Auzora

«Nire alabak zuzendu egiten nau euskaraz hitz egiterakoan... harrigarria eta ederra da»

2026/01/30

Urteetan ikusi gabeko borroka sozialak prozesu konstituziogile «itxaropentsu» bat izan zuen emaitzatzat. Argi xamar ikusten zuten konstituzio berria onartu, eta Txilen eraldaketa handi bat gertatuko zela. Ez zen horrela izan. Eta esperantzaren ordez, porrota iritsi zen.

«Ez genuen horrelako porrot bat espero, inondik inora ere. Plan handiagoak egiten ari ginen, alternatiba kooperatiboak pentsatzen etxebizitzaren alorrean, lan esparruan…». Marcia Nuñez abokatu ekintzailearekin alaba bat eduki berri, «etorkizun hobeago» hura imajinatzen jarraitzeko lanean segitu behar zutela eta, Donostiara etortzea erabaki zuten, EHUn ekonomia sozial eta eraldatzailearen masterra egitera.

Euskal kooperatibismoa ikergai

«Egia da beste ideia bat genuela euskal kooperatibismoaz», dio Grauk, ur handietan sartzeko asmo gehiegirik gabe. Ereduak bilatzera etorri ziren Euskal Herrira, eta, adibidez, Mondragon kooperatiba kanpotik ikusita eta bertatik ezagututa desberdinak diren arren, interesgarriak diren eremuak ezagutu dituzte: «Oso aberasgarria izan da».

Emazteak eta berak bi urtetan egin zuten masterra, alabaren zaintza ganoraz banatu eta txandaka ibili ahal izateko: «Txilen, estatuaren kanpo zeuden alternatibak zeintzuk ziren aritu ginen ikertzen, ni, batez ere, etxebizitzaren eremuan. Euskal Herrian, ekonomia pribatuaren, publikoaren eta kooperatiboaren arteko muga lausoagoa da, eta hori izan daiteke pista bat, etorkizun berriak eraikitzeko».

Erabili nahi dituen hitzak neurtzen dituen horietako bat da Grau. Gaiz aldatu du une batean, Euskal Herrira etorri izanaren «benetako» arrazoia zein den azaltzeko: «Benetan, esango nuke, hona ekarri gaituena geure alaba izan zela. Beste guztia gaizki egon liteke, baina hori da garrantzitsuena».

Grosen, ekintzaile

Edonola ere, alabaren zaintzaz eta ongizateaz gain, eremu politiko, sozial eta ekonomikoan ari dira lanean, tai gabe. Grosen bizi direnez gero, Marruman eta Kaleko Afari Solidarioetan parte hartzen dute ahal dutenetan: «Espazio politiko eta sozial ugari daude hemen. Jendeak esaten duenaren erabat kontra, –geure esperientzian behintzat–, oso ongietorriak izan gara. Hemen izan dugun irekiera maila ez dugu izan Txilen ere».

«Erraz samar» moldatu dira Donostiako bizitza sozialaren parte izateko: «Ez nuke nahi inor haserretzea hau esaten dudalako… Baina gu zazpi milioi lagun bizi diren hiri batetik gatoz. Donostia oso leku txikia da. Izena esanda, abizenik gabe, jakin dezakezu nor den; denek ezagutzen dute elkar… Kostatu egiten zait ogia erostera joan eta inor ez agurtzea», dio erdi barrez.

Politikoki eferbeszentzian zegoen Txile batetik etorri ziren Euskal Herrira. Eta, nolabait, gatazka politikoaren bestondo luzearekin egin zuten topo: «Harritu gintuen gauzetako bat izan zen jendea asumitzeko prest zegoen gatazka maila». «Ikerketa eremuan, adibidez, Latinoamerikako kultura oso militantea da. Eta hemen, akaso, komunitate txikia delako, gatazka ukatu egiten dela iruditzen zait. Uste genuena baino askoz ere gehiago».

Rafel Grau arkitekto eta argazkilari txiletarra Grosen bizi da 2023tik.Joseba Parron

Ikerketa militantea

Etxebizitza kooperatiben gaia ikertu du, besteak beste. Kritika egitekotan, honela hausnartu du: «Akaso estatuarengan konfiantza handiegia dago proiektu horietan daudenen aldetik. Latinoamerikan, definizioz, inork ez du estatuarengan konfiantzarik. Eta inork ez du espero estatua izango denik eraldaketa prozesu baten lidergoa eramango duela. Nik uste dut inon ez dela pasatuko, baina han, inork ez du uste pasatuko denik». Estatua denean «hornitzailea» eta etxebizitza «emana eta jasoa den ondasun bat denean, eraikuntza kolektiborako aukerak desagertu egiten dira».

«Hemen, estatuak oso bestelako presentzia du, oso bestelakoa da norbanakoarekiko duen errespetua. Niri tokatu zaidanak han, eta hemen, ez du zerikusirik. Latinoamerikan, estatutik kanpoko prozesuak oso bestelakoak dira, adibidez, estatuak ez du babesten, jazarri egiten du. Biolentzia eta erailketak oso presente daude. Hemen, ordea, estatuak finantzatu egiten du eraldaketa bera».

Ez du zinismoarekin hitz egiten Grauk: «Noski, hobea da jarrera hau. Baina kontua da, hemen, estatuak kontakizuna kontrolatzeko helburua duela. Amaieran, historia kontatzen duena estatua da, eta botere egiturak». Eta ohikoa zaion zorroztasunarekin gehitu du: «Euskara ikastearen arrazoietako bat da alabari historia irakatsiko diotela, eta nik jakin beharra daukat zer kontatuko dioten».

Argazkilaritza

Nuñez emazteak abokatu lanak egiten zituen matxinadaren garaian. «Jendea kaleetatik eta komisarietatik ateratzeaz arduratu zen. Muturreko lana egiten ari zen. Estasia. Eferbeszentzia…». Isilune bat egin du. «Zer arraroa horren urrutitik begiratzea hau… Bost urte besterik ez dira pasatu. Gauzak egiteko gogo izugarria genuen, eta nik egin nezakeena hori zen: argazki kamera hartu».

Gogorra den esaldi batekin laburtu du zertaz ari zen: «Begiak lehertzen hasi zirenean, defendatzeko modu bat izan zen argazki kamera beti aurpegian edukitzea». Izan ere, izugarrizko biolentzia izan zen: 400 begi zartatu zituzten poliziek. «Paco-ek».

«39 urte nituen sasoian, eta ezin nuen nahikoa korrikarik egin. Nire aukera zen hurbiltzea, ahalik eta gehien, dokumentatzeko helburuz. Momentu oso gogorrak egon ziren, noski. Hasieran, gehiago hurbildu zintezkeen, matxinadak aurrera egin ahala, ordea, biolentziak asko egin zuen gora».

«Argazkiak ikusterako orduan, momentuan ikusten ez diren gauza asko ikusi nituen: infiltratuak, erasoak… Begiradek hartu zuten garrantzia. Paco-ek nola begiratzen didaten. Horretaz ez nintzen ohartzen momentuan». Matxinadaren garaian, jendearekin izandako hurbiltasuna goraipatu du. «Ezagutzen ez duzun jendea zure anai-arreba izango balitz moduan tratatu behar duzu. Konfiantza maila asko handitzen da».

Prozesu konstituziogilea amaitu zenean, uste baino bakarrago zeudela sentitu zuen: «Porrotaren biharamunean, unibertsitatean genuen mintegi batean izugarrizko nahasmendua zegoen. Kide historialari batek horrelako zerbait esan zidan: ‘Geure aitona-amonak landa eremuan jaio, bizi eta hil ziren; ez zen ezer geratzen. Orain gauzak gertatzen ari dira, eta prozesu hau gorde beharra dago’. Historia motela da batzuetan, azkarra besteetan. Porrotaren ostean, egoerak okerrera egingo zuenaren ziurtasun osoa nuen. Munduak okerrera egin du. Badirudi du maskarak erori, eta benetako aurpegia ari dela agertzen».

2019ko matxinada soziala piztu zenean argazki kamera hartuta atera zen kalera Rafael Grau.Rafael Grau

Alaba eta etorkizuna, euskaraz

HH4en ikasten du alabak. «Hasiera-hasieratik dudak sortu zizkigun egoerak. Asko hitz egiten zuen etxean, eta eskolara joatean, euskara ez jakiteagatik, isilik egoten zen egun osoan… Ez zen hasiera erraza izan. Itzultzea ere pentsatu genuen». Ordea, pazientziarekin egin zuten aurrera. «Esaten dutenean euskaldunak ez dakit nolakoak direla, nik erantzuten dut ezetz. Gure kasuan, izan dugun harrera zoragarria izan da. Asko erraztu digute».

Euskaraz, orain, gurasoei erakutsi ez ezik «umiliatu» ere egiten dituela dio, barrez eta harro. «Zuzendu egiten nau zerbait irakurtzen diodanean». Alaba euskalduna da beraz, nahiz eta berak dioen «pixka bat txiletarra» dela. «Pixka bat», dio Grauk, barrez: «Nik ez diot buruan ezer sartu nahi, baina tira, berak ere behar ditu erantzunak». Euskararekin harremanak «txundituta» du familia: «Lagun batzuk ditugu –galiziarra bata, italiarra bestea–, eta haien eta gure seme-alabek euskaraz hitz egiten dute haien artean. Gu laurok elkar begiratzen dugu txundituta… harrigarria da. Eta ederra», dio, harro.

Uste baino zailagoa dela onartu du. «Etorri aurretik, ‘independentzia’ hitza ezagutzen nuen eta esaten gazteleraren antzekoa behar zuela izan… baina bai zera!», dio, barrez. Badaki, ordea, berebiziko garrantzia duela hizkuntzak, eta gogor ari da AEKn ikasten. «Harritzen nauen beste gauzetako bat da irakasleek duten konpromisoa. Eskola amaitzeko hamar minutu falta dira eta beste gai bat ateratzen dute. Ez zaituzte askatzen. Denborarekin konturatzen zara buru eta bihotz daudela haiek ere, eta haientzat ere ezinbestekoa dela. Emozionalki asko konektatzen duzu azkenean. Ez dira edukiak soilik ikasten».

Maputxe herria, banderarik gabe

Kanpotik begiratua, zaila da gatazka baten benetako muina ulertzea. Maputxe herriaz galdetuta, gogoeta pausatua egin nahi du izan Rafael Grauk: «Emaztea eta biok Wallmapukoak gara [maputxeen jatorrizko lurrak]. Han jaio eta hezi gara. Temucon Marcia, eta ni Talcuahaunon, bertako bi hirigune handi». Ordea, borroka maputxea ulertzeko, gogoeta bestelako leku batetik egin behar da. Izan ere, eremu historikoa hori izan arren, egun, hiri horietan maputxerik ez dela azaldu du Grauk eta gatazka beste modu batean ulertu beharra dagoela: «Jatorria eta klasea gurutzatu egiten dira, eta hori da gatazkaren muina. Txilen, gatazkak erabat zer ikusia du klasearekin».

Matxinada sozialaren prozesu politikoak izan zuen gauza «mingarrietako» bat izan zen hori bera: «Plurinazionalitateaz hitz egin zen, Boliviatik datorren kontzeptua da. Eta Txiletarrentzat, hori, bizilagun pobrearekin konparatzea izan zen. Arrazakeria handia dago. Ez zen inoiz antikolonialismoaz hitz egin, eta hori bera da arazoen iturrietako bat».

Klase horren definizio problematikoa da: «Gu ez gara inbaditzaileen oinordekoak, ezta ere inbadituena… Mestizoak gara. Ez dugu historiarik, ez dugu hierarkia sozialik…». Europatik herri maputxearekin egiten diren paralelismoak «arriskutsuak» direla iritzi du.

«Horregatik, mestizoa izanik, nik ez dut banderarik. Txileko bandera biolentzia da. Jatorrizko herrien kontrako indarkeria, eta bestelakoak. Ez nuke inon jarriko bandera hori», dio, serio.

Horrek ez du, inolaz ere, hizkuntzaren borrokan eraginik. Izugarrizko garrantzia ematen dio bai Grauk baita bere bikotekideak ere euskara ikasteari. «A2 mailan nago orain, oso gutxika», onartu du. «Jendeak esaten duenean zeinen polita den Latinoamerikan herrialde guztiak elkar ulertzen garela… Bai zera! Astakeria da hori. Hizkuntza guztiak erabat suntsituak izan ziren eremu batetik nator».