«Soineko berbera janzten duenaren identitate sozial eta indibidualaren arabera aldatzen da»
Baserritar jantziak oihal artean gorde duena ikertzen hamarkadak daramatza Ane Albisu Iriartek (Erdialdea, 1960). Objektuaz harago, haren bidez irakurri du Euskal Herriaren XX. mendeko historia. Horren isla da abenduaren 12an defendatutako 'Baserritar jantziaren sorrera eta garapena' tesia. Eskertuta dago bidean babesa eta laguntza eman diotenekin, eta orain ezagutza hori zabaltzea du nahi.
Ane Albisu Iriarte ikertzaile eta diseinatzaile donostiarrak tesia egin du baserritar jantziari buruz.Joseba Parron San Sebastian 
Argazkilariak proposatuta, hitzordua San Telmo museoan egin dugu, erakusketa iraunkorrean baserritar jantzi bat badelako; jakin gabe leku honekin duzun lotura estua…
1977an, Argia dantza taldean sartu nintzen, eta hemen entseatzen zuen, 1984ra arte. Elizan entseatzen genuen eta arropa sakristian geneukan; oraindik Argia aretoa izena duela uste dut. Gero, etnografia museo izatetik gizarte museo izatera aldatu behar zutenean, dena Santa Teresara eraman zuten, eraikina eraitsi eta berria egin aurretik. 2006ko udaberrian, Susana Soto zuzendariak eskatu zidan ehun bildumaren balorazio orokor bat egiteko, ez soilik arroparena, baita zeuden oihal eta brodatuena ere. Katalogazioa berrikusi eta txosten bat egin nuen. Ondorengo urteetan, 2011n ireki zuten erakusketa finkoari begira katalogazio eta ikerketa lanetan ez ezik, piezen hautaketan ere hartu nuen parte. Zabaldu zutenean, ikastaroak, hitzaldiak… eman-antolatu nituen. 2014an egin zen erakusketan eta ondoren atera zen liburuan ere parte hartu nuen. Harreman handia dut.
Hain zuzen ere, dantza taldearen bidez hasi zinen baserritar jantziari buruz ikertzen.
Argia dantza taldeko zuzendari Juan Antonio Urbeltzekin batera hasi nintzen trebatzen ikerketan eta jantzietan. Argia taldea landa lana egiten hasi zenean ez zen soilik dantzetara mugatu, doinuak eta jantziak ere ikertu zituen. Egina zuten lan hori edoski nuen, eta nire ikerketarako grina piztu zuen. Hori guztia bideratzeko beste elkarte bat sor zitekeela ikusita, 1985ean, Urbeltzek eta taldeko partaide batzuok Ikerfolk eratu genuen. Hainbat arlotan antolatu genuen: musika, bideoteka bat sortu genuen, hitzaldiak, kontzertuak… denetarik.
Horren barruan, ‘Atondu’ abiatu zenuten. Baserritar jantziari buruzko informazioa falta zela uste zenutelako izan zen, ezta?
1991n, bururatu zitzaigun Agurtzane Arregi eta bioi, Argiaren ikerketa horietatik jasota geneukan informazioarekin festetarako eta ospakizunerako alternatiba izan zitekeena proposatzea.
Gure proposamena izan zen XIX. mendetik geratu zitzaigun azken herri janzkera berreskuratu eta egokituta aurkeztea. Garai hartan bertan hasi nintzen ere baserritar jantzia ikertzen.
30 bat urte lehenago hasitako ikerketa tesi bilakatzea erabaki zenuen, 2009an. Programa eta zuzendaria topatzeko zailtasunak tarteko, 2018an ekin zenion eta zazpi urtean egin duzu. Pozik?
Oso pozik nago. Oso lan gogorra izan da, baina gustukoa. Tesia bideratzeko garaian, jantzien arloan, hemendik kanpo banituen horretan doktore ziren batzuk, baina hemen ez zegoen inor. Berezko titulu bat egin nuen moda eta diseinuan Arte Ederren fakultatean; han ere galdetu nuen ea baten batek zuzen zezakeen nire tesia eta ez nuen aurkitu. 2018ko uda etortzen ari zela, esan nuen: «Hemendik ezin da pasa. 58 urte ditut eta hau da nire ametsa».
UNEDera deitu nuen eta hango idazkaria izan zen erantzun bat eman zidan lehena. Tesiaren eskerretan dago, baina ezin izan nuen topatu defentsara gonbidatzeko, jubilatuta dago. Zuzenean doktoregoa has nezakeela eta, UNEDeko irakasle batekin harremanetan jarri ninduen; eta hark esan zidan zuzendari bat bilatzeko. Silvia Ventosa doktore katalanak lagundu zidan, baina honek, neuk bezalaxe, Euskal Herrian egon behar zuela pentsatzen zuen, eta orduan, hemengo unibertsitateko doktorego programak bilatzen hasi nintzen. EHUko Gizartea, Politika eta Kultura programara idatzi nuen eta oso ondo koka zitekeela erantzun zidaten. Balioen Filosofia eta Gizarte Antropologia sailean egin dut eta Aitzpea Leizaola izan dut zuzendari.
«Argia dantza taldeak egina zuen lan hori edoski nuen, eta nire ikerketarako grina piztu zuen»
Zergatik halako lan bat baserritar jantziari buruz?
Euskara irakaslea izan naiz, eta ikusten nuen nola 1980ko hamarkadatik aurrera, «herri» aurretik daraman kultura, pobre dirudien hori, gutxika curriculumetan sartzen ari zen: literatura, bertsolaritza, herri antzerkia… Dantza beti eskolaz kanpoko jarduera, eta horrekin batera, jantzia. Hemen jantzi denaren informazio osatua, ikasgai moduan antolatutakoa, non daukazu? Ez daukazu.
2009an, Museo del Trajek egindako herri janzkerari buruzko jardunaldi batzuetan hartu nuen parte. Han elkartu ginen hainbat tokitako pertsonak, horien artean, Rosa Martinez, El traje de flamenca tesiaren egilea. Andaluziako Gobernuak diru bat eman zion eta beka horrekin egin zuen. Eta pentsatu nuen: «Hau ezin daiteke Euskal Herrian egin?».
Zeintzuk ziren tesia egitean zenituen helburu nagusiak?
Bi helburu mota nituen. Tesiarenak berarenak: nondik dator baserritar jantzia? Zer bilakaera izan du? Zergatik zuen izen hori eta ez Gipuzkoako jantzia edo horrelako zerbait? Eta zer harreman dauka horrek XIX. mendetik ezagutzen genuen janzkerarekin? Bestalde, banituen beste batzuk ere: irakaskuntza arautura heltzeko modu bat izatea edo, behintzat, unibertsitatean egotea. Baita hiztegi bat sortzea ere. Horri buruz irakurtzen nuenean ikusten nuen saltsa handia zegoela izendapenekin. Benetan ulertu nahi nuen zer zen zer. Hirugarren helburu bat zen XX. mendea irakurtzea jantzien betaurrekoekin, begirada hori islatzea.
Emakumezkoen jantzia Gipuzkoan aztertu duzu. Zergatik?
Emakumearen jantziaren bilakaera oso interesgarria izan da, bai janzkiek egin duten bilakaeraren aldetik, bai oihalarenetik ere. Tesia egiten ari nintzela oihal bati buruzko liburu bat idatzi dut, ez du zerikusirik tesiarekin, baina txikia nintzenetik badut oihalekin halako obsesioa, niretzat oso inportanteak dira. Oihala da gauza bat planoa, ez dauka gorputzik, baina segun eta nola mugitzen duzun, nola korapilatzen duzun, bolumen bat sortzeko gai da. Oihalak asko erakartzen nau.
Zergatik Gipuzkoan? Ezin dezaket ziurtatu Euskal Herri osoa hartzen duen ikerketa sakonik ez dudalako egin, baina uste dut baserritar jantzia Gipuzkoan sortu zela. Hemengo eboluzioa kontatu dut eta ikusten da ezer ez egotetik nola sortu zen.
Tesiaren muinetako bat janzkera eta jantziaren arteko bereizketa da. Zein da aldea?
Garrantzitsua da bereiztea soineko bat —soinean eramaten dena— nork eta zein egoeratan erabiltzen duen. Janzkera litzateke gizatalde batek egoera desberdinetan daukan janzteko modua. Janzkiak —soineko horrek izan ditzakeen zatiak— antzekoak dira, bertan ekoizten direlako, baina kanpotik ere ekartzen dira, modak ere badaude… Oso eklektikoa da. Herri janzkera kontzeptua kanpokoen, honela janzten ez direnen begiradatik sortutakoa da. Jantzia, aldiz, gizatalde batek momentu zehatz batean eta zerbaitetarako erabiltzen duen soineko bat da, bere karga sinbolikoarekin.
Janzkera da herri batek daukan janzteko modua, gurean XX. mendean desagertu zena, baina kanpotarrak edo honela janzten ez zenak jantzitzat hartzen du, berarentzat ez delako ohikoa. Tesian, baserritar jantzia eta baserritarren janzkera aztertu ditut XX. mendean, eta biak mota bereko soinekoak direla ondorioztatu dut. Hori izan da niretzat tesiaren ondoriorik garrantzitsuenetako bat.
Baserritar jantziaren lehen datua 1885ekoa da, Durangoko Euskal Jaietakoa. Zer aipamen da hori?
Ez, 1885ekoa da baserritarren janzkera jantzi gisa erabili zeneko lehen datua. Euskal Jaietan txapelketak egiten zituzten eta horietako batzuetan lehiakideak joan behar ziren «al modo del país» jantzita. Antolatzaileak, ordea, gorbatarekin joaten ziren, lehian jartzen zuten janzkera hori ez zen haiena. Beraientzat exotikoa zen; XIX. mendeko idazle eta argazkilariek ere janzkera hori zuten gaitzat askotan, haientzat bitxia zelako. Argazkietan dagoena batzuetan nekazaria da, baina argazkilaria ez; eta jantzi gisa begiratzen du. Argazki pila bat daude ere baserritar jantzitako kaletarrenak. 1880ko hamarkada bereko argazki bat aipa dezaket lehenengotariko gisa. Bergarako tituludun emakume batena, nekazari moduan ageri da jantzita. Orduan hasten da janzkera jantzi bilakatzen.
Sorrera, finkapena eta garapena aztertu duzu.
Azken karlistaldiaren amaieran, 1876an, sortzen hasi zen alderdi askotatik aztertu den mugimendu bat politikoa, soziala, eta kulturala, Euskal Pizkundea izenez ezagutzen duguna. Hor kokatu behar dugu jantziaren indartzea. Nik diot emakumeen baserritar jantzia 1920ko hamarkadan sortu zela. Gerra bitarte, 1930eko hamarkadan zehar baserritar jantzita joateko abagune pila bat izan ziren. Okerrena da gerra etorri zela. Gerraostean, falangistak ere hasi ziren baserritar jantzia erabiltzen, dantza taldeetan.
Garapenari dagokionez, jantzia aldatzen doa neurri desberdinetan. Komertzioaren arabera, hasten dira oihal sintetikoak sartzen; modaren arabera, gonak gero eta motzago eramaten… Bilakaera hori aztertu dut, baita kanpoko fenomenoak ere. Azterketa ez da jantziarena berarena soilik izan, jantziak garai bereko egoera sozial, politiko eta kulturalean eginiko ibilbidea ere aztertu dut.
«Herri janzkera kontzeptua kanpokoen, honela janzten ez direnen begiradatik sortutakoa da»
Jantzia baliatuta begiratu duzu historia. Zer dio politikaz, kulturaz, gizarteaz…?
Metodologia aldetik hiru zutabetan oinarritu naiz. Argazkiak eta artxibategietako datuak; landa lana —81 elkarrizketa egin ditut — eta jantzi fisikoen azterketa —30 jantzi aztertu ditut—. Elkarrizketatu batek esan zidan gerra egoeran jantziak lurperatu egiten zituztela. Horrek adierazten dizu zer balio ematen zioten, zer beldurra zuten, nola identifikatzen ziren jantzi horiekin. Horrek pila bat kontatzen dizu. Gerra ondoren, Falangeak dantza taldeak sortzen ditu, eta beraiek ere hartu egin zuten baserritar jantzia. Batzuen identitatea da, baita beste batzuena ere. Jantzia hori ere ari zaizu kontatzen. Ikus daiteke momentu batean nola janzten zaren aldarrikatzeko. Kulturaren ikuspegitik, adibidez, ikastolak sortu zirenean, ikastolako umeak Gabonetan baserritar jantzita joaten ziren, eta beste eskoletakoak, ez. Horrek ekarri zuen baserritar jantziaren erabilera berri bat.
Zer harreman du jantziak tradizioarekin eta identitatearekin?
Jantzia hasieran kontu ludiko bat da, festen testuinguruan sortzen delako; baina kutsu identitarioa hartzen doa, hain zuzen ere, behar hori zegoelako. Gauzak sortzen dira beharra dagoenean. Une horretan, identitatea hainbat modutara azaltzeko beharra zegoen, eta jantzia izan zen horietako bat. Adibide bat jarriko dizut: Balentziagaren bi iloba eta lagun bat Ingalaterrako eskola batean ikasten ari ziren, 1933an. Hango mojek esan zieten festa bat egin behar zutela eta bakoitzak joan behar zuela bere herriko jantziarekin. Eta Balentziagak josi zituen hiru baserritar jantzi. Hor duzu froga. Ordurako, herria ordezkatzen duen jantzia, identitatea ordezkatzen duena, baserritar jantzia da.
Soinekoa ez da bera gorputz eta gizatalde guztietan; aldatu egiten da. Zergatik?
Hori da nire tesiaren beste oinarrietako bat. Soineko bat trapu bat da, eta trapu hori janztean, bolumena hartzen du; baina ez hori soilik, hartzen ditu gorputz horren mugimenduak ere. Hori zeharo fisikoa da, baina gorputz horrek dituen mugimenduak eta imintzioak gizarteak ematen ditu, eta berak normalean janzten duen moduak. Baserritarren janzkeratik baserritar jantzira pasatzeak aldaketa batzuk sortzen ditu, horregatik oso inportantea da baserritar jantziaren bilakaera aztertzeko ikustea jantzitako gorputza nolakoa den; batetik, gizarteari dagokionez —moda, oihalak…— eta bestetik, norbanakoari dagokionez. Soineko berbera janzten duenaren identitate sozial eta indibidualaren arabera aldatzen da. Baserritar jantziaren kasuan adibidez, askok ez du ilea ezkutatu nahi, hori delako, hain zuzen ere bere identitatearen ikurretako bat. Horixe da baserritar jantziaren eta baserritarren janzkeraren arteko aldeetako bat.
XX. mendea jantziaren bidez irakurri duzu. Zer ekarpen egin duzu?
Ezagutaraztea hemen lan bat egin dela eta ez dela behar bezala baloratua izan. Idazle askok idatzi dute horri buruz, egin dira lanak… Esate baterako, Argia taldearen edo Karmele Goñiren lana. Niretzat, oso inportantea, ezinbestekoa, da Elena Tururiren lana. El traje y otros asuntos de etnografia vasca lana 1920an idatzi zuen, baina ez zen 2017ra arte argitaratu. Urteetan zehar bila eta bila ibili nintzen eta ba al dakizu non aurkitu nuen? [keinu egiten du hatzarekin].
San Telmon?
Bai. Elena eta biok elkartzen gaitu San Telmok. Tarteka deitzen didate, dohaintza bat egoten denean. Horietako batean mutil gazte bat zegoen nirekin aztergai nuen arropari argazkiak egiten, eta esan zidan bere lehengusuaren amonak tesi bat egin zuela Euskal Herriko janzkerari buruz. «Elena Tururi» esan nion berehala, eta erantzun zidan: «nola dakizu?», «bila nabilelako». Ez zegoen argitaratuta, lehengusuak etxean zuen makinaz idatzita. 2015eko San Joan bezpera zen. Handik astebetera elkartu nintzen Emilio Latorrerekin eta lana ikusi nuenean… Nire hipotesi guztiak konfirmatuta! Nire hipotesietan nioena aipaturiko idazki horretan, karrera amaierako memoria horretan, Tolosaldean, baina baita Bizkaia aldean ere eginiko landa lanaren emaitzetan ageri zen. Azken kapituluan esaten du: «Fiestas y bailes en los que se reproduce el traje». Hori da…
520 orriko tesia liburu gisa argitaratzea da orain zure nahia.
Nahiko nuke gai honi entitate bat ematea. Jantzia kalean dago, erakusketetan… baina zer dakigu gure jantziaz? Balioetsi nahi dut, behar lukeen balioa eman eta irakaskuntza arautura hel dadin lehenengo pausoa izan litekeela uste dudanez, ahalik eta esku gehienetara hel dadin nahi nuke.
Ez gara duen balioaz jakitun?
Egia esan, ez dakit. Honekin hasi nintzenean, esaten zidaten: «Jantzi itsusi hori!». «Tristea», «pobrea»… ez zirudien askorentzat ikerketa objektu izateko maila zuenik. «Zergatik Valentziakoak janzten dira horrelako dirdirekin, eta gurea da hain tristea?». Gurea eguneroko jantzi batetik datorrelako, ez zen festarako soinekoa; festa jantzi bihurtu dugu eguneroko soineko bat. Balioaz jakitun? Denetarik dago. Ez naiz bustiko.
«Janzkiak garai bereko egoera sozial, politiko eta kulturalean eginiko ibilbidea ere aztertu dut»
Zeintzuk dira jantziaren elementu gakoak?
Soinekoa bera osatzen dutenak txanbra —blusa lasai bat gerrialdean estutzen dena eta gerritik behera gona txiki bat duena—, gona eta mantala dira. Hiru janzki horiek buruko zapia eta abarkekin batera ziren XX. mende hasieran ohikoa zen janzteko modu bat. Janzkerak hartu zuen egitura bat eta jantziak kopiatu egin zuen; bakoitzak bere bilakaera izan du, baina egitura aldetik berdinak dira.
2006an argitaratutako ‘Atondu’ liburuan janzteko moduari buruzko proposamen bat egin zenuten.
Izena ez genion alferrik jarri. Ez genuen soilik zer jantzi proposatu, arropa hori nola jantzi behar zen proposatu genuen. Horretaz gain, jantziari berari zegokion arloa ere «atontzea» zen helburua.
Dogmatismorik gabe, zer egin asmatzeko?
Burutik hasi. Herri guztietan janzkera galtzen denean, azken-azkenekoa galtzen burukoa da. Hain zuzen ere, gu buruarekin identifikatzen garelako. Guk hori badaukagu, hori gure altxor bat da. Orain dela 30 urte arte egon dira emakumeak buruko zapia eraman dutenak, eta beren identitate gisa gorde zuten. Eta txapela, beti. Txapela buruan, ibili munduan!
Baserritar jantziaz gain, ospakizunetarako zer beste proposamen egingo zenuke?
Erronkariko gizonezkoen jantziak daukan jaka zoragarria iruditzen zait. Arratiako bailaran ere gorde da jaka bat. Eta kaikua. Diseinatzaileak ari dira gauza hauek zabaltzen, eta uste dut hortik jo behar dugula. Alde batetik, burukoa, baina baita ere guk ditugun mendigoizale, kaiku… Atera ditzagun eta ospakizunetan erabiltzeaz gain, bestelako testuinguruetan ere jantzi ditzagun.
