Hogei urteotako ukroniak: izan zitekeen Donostia (baina ez dena)
Kazetaritzan ohikoa da proiektu, asmo eta erabakien berri ematea. Batzuetan, ordea, horien berri eman arren, ez dira inoiz gauzatzera iristen. Bidean aldatu egiten direlako, edo besterik gabe, zokoratu. Halako hamaika kasu topa daitezke Irutxuloko Hitzaren albisteetan. Batzuk, baina, behin eta berriro errepikatu direlako ahaztea zaila da.
Hiriaren oraina eta etorkizuna hamaika erabaki txiki eta handik erabakitzen dute.Joseba Parron San Sebastian 
Utopia» eta «distopia» hitzen esanahiak denok ikasi ditugu, han eta hemen gero eta ohikoagoak egin baitira, Literaturan, Zineman… Batzuetan bizitzan ere hala dela dirudi. Edonola, labur esanda, utopia bat gizarte ideal, perfektu eta desiragarria litzateke; Tomas Morok izen bereko liburuan islatu zuena, alegia. Distopia, aldiz, kontrakoa. Zer da, ordea, «ukronia»? Historia alternatiboa, balitz eta balira-dun galderei lotua, datu edo gertakari bat aldatuta errealitatea nolako izango litzatekeen irudikatzea. Onerako edo txarrerako.
Iazko urrian, Euskadiko Nazioarteko Arkitektura Bienalaren barruan, Santos Bregaña arkitektoak gidatutako Donostiako ukroniak proiektuak Dbusen autobus geltokietako batzuen markesinak apaindu zituen hiriaren emulazioekin. Bertan, 1813ko suntsipenaz geroztik, hiria goitik behera eraldatu nahi izan zuten hamaika hirigintza egitasmo gauzatu izan balira Donostia nolakoa zatekeen galderari erantzun zion Harkaitz Cano idazleak existitu ez diren Donostia horietatik bidalitako postalen bidez. Xedea erabaki urbanistikoei eta haien eraginari buruzko gogoeta kritikoa sustatzea zen, horietako bakoitzak hiriaren izaera eta nortasuna moldatzeko gaitasuna duela gogoraraziz.
Halako asmo handirik ez du artikulu honek. Eta sinetsi ala ez, irakurle, pieza honen ideia erakusketaren berri izan aurrekoa da. Irutxuloko Hitzak bere 20. urtea amaitu berri du, otsailaren 17an, eta bi hamarkada horietan aurkeztu arren, gauzatzera iritsi ez ziren proiektuetako batzuei tartea egitea besterik ez da. Kontua da, erakutsi nahi zuen hori bera bihurtzeko arriskuan egon dela. Adierazi eta orriren batean jaso bazen ere, inoiz egikaritzen ez den asmo horietako bat.
Hirigintza, ardatz
Hortaz, kandelei putz egin eta kea desagertuta, atzera begira egin dugu, ezohiko moduan. Urteek eman dutenaren kontaketa beharrean, izan zitekeenaren bila arituz. Beste ikuspegi bat aukera zitekeen, baina hirigintza da ardatza, esan bezala, egunero ikusi, zapaldu, ukitu eta bizi dugun hiria erabaki txiki eta handi askoren emaitza ere baita.
2006ko otsaileko albiste baten arabera, donostiarren %95a pozik zeuden Donostian bizitzeaz. Etxebizitza lortzeko zailtasunak eta aisialdi eskaintza ziren kritika nagusiak. Nahiz eta denborak aurrera egin, gauza batzuk ez dira gehiegi aldatu, antza. Beste batzuk, aldiz, asko. Morlans berria altxatzen ikusi dugu batzuok Katalina Eleizegiko erredakziora bidean, gas fabrika ikastola bihurtzen, eta komisaria handik gertu agertzen. Burdinazko Zubia aldatu zuten, baita ibaiertzeko auzoak ere: Txomiñenea berritu, Loiola handitu eta Loiolako Erribera gehitu; eta bidean, uholdeei aurre egiteko ere babestu dituzte. Topoa Metro bilakatu aurretik Loiola, Intxaurrondo eta Altzara ere iritsi da. Bretxa azpiegituraz, zerbitzuz eta itxuraz aldatu dute eta oraindik bide horretan jarraitzen du. Karlos Santamaria liburutegia eraiki eta unibertsitate ingurua itxuraldatu dute, Andueneko ingurua eraldatu duten moduan, Igeldok tokiko entitate izateko bidea osatu du. Onkologikoak, Zuhaizti kiroldegiak, Miramon Teknologia Parkeak ateak zabaldu zituzten, baita Tabakalerak ere… Horiek, noski, urtetako ekimenaren emaitzen lagin bat besterik ez dira.
Batzuk berehala gauzatu dituzte, erabaki eta hilabete gutxitan begien aurrean jarrita. Horren azken adibide eta argienetako bat da Basque Culinary Centerren Nafarroa hiribideko Gastronomy Open Ecosystem. Beste batzuk, ordea, urte luzeren ondoren: Loiolako araztegiak, kasu, 11 urte behar izan zituen. Bidean gelditu dira ideia batzuk, esaterako, hipodromoa lekualdatu eta orube hutsean etxebizitzak eraikitzea; aldatu ere, Aritzetan biomekanizazio planta izango zena, erraustegia da Zubietan; eta beste batzuek, ez dute denbora nahikorik izan; kuartelek eta kartzelak, adibidez.
Hori horrela, proposamena honakoa irudikatzea da: horiek guztiak gabe nolakoa litzateke egungo Donostia? Eta beste bost hauek gauzatu izan balira?
AUDITZ AKULAR
Etxebizitza faltari lotuta gehien aipatu den eremua seguru aski Auditz Akular da. Gaitz horren panazea, irtenbide magikoa, dozenaka eraikin bertan altxatzea dela dirudi, inguruko berdeguneen zabalera eta kopuruari erreparatu gabe.
2000. urteko ekainean aipatu zituen lehenengoz orduan alkate zen Odon Elorzak Auditz Akularren etxebizitzak egiteko proiektuaren nondik norakoak. «Donostian sekula egin den hirigintzako esku hartzerik garrantzitsuena da» esanez iragarri zuen 110 hektareako gunean —Loiolako Erribera halako hiru—, 3.000 etxebizitza baino gehiago egiteko asmoa, %80tik gora babes ofizialekoak.
2008ko krisi ekonomikoa tartean, proiektua geldirik egon da urte luzez eta ezer gutxi hitz egin da horretaz. Behin baino gehiagotan aurrera aterako zela iruditu arren—2004an, 2010ean eta 2014an—, oraindik ez dute lurrik mugitu. 2023ko urrian, ordea, hiri antolamenduko plan orokorraren (HAPO) berrikuspen prozesuaren testuinguruan, Eneko Goia alkateak publikoki berretsi zuen Auditz Akularren eraikitzeko asmoa. Agintean hilabete gutxi daramatzan Jon Insaustik ere argi du hori dela bidea. Azaroan bertan, alkateak eta Etxebizitza Sailburu Denis Itxasok proiektu hori garatzeko konpromisoa hartu zuten, nahiz eta uztailean jaurlaritzak gomendatu zuen garapen proposamena «ezeztea».
Polemika eta zalaparta bidaide izan ditu egitasmoak lehen unetik. Berdegune handian eraikitzearen aurka borrokatu du herritar ugarik, Altza XXI Herri Ekimena buru, nahikoa porlan eta masifikazioa egoteaz gain, bestelako gabezia handiak daudela argudiatuta. Bereziki zaindu eta erabilerarako egokitu gabe dagoen eremu horren balio ekosoziala aldarrikatu, eta bertan, besteak beste, bide sare zabal bat, auzoa hornitu dezaketen baratzeak eta bai aisialdirako bai abeltzaintzarako guneak egokitu daitezkeela uste dute.
MONPASKO PASABIDEA
Hirian paseoan ibiltzeko hamaika aukera badira ere, itsasertza da askoren aukera. Hiru hondartzen bidean, zazpi bat kilometro daude, baina nahikoa ez zirelakoan, 720 metro gehitu nahi izan zizkion Odon Elorzak Monpasko pasabidea eginda. Hala, itsas paisaia ederraz gozatzeko aukera pizgarri izango zen bertakoentzat eta turistentzat.
Egiturak bost metroko zabalerako egurreko taula bat zuen, metalezko egituren gainean eta itsaslabarretan zintzilikatu nahi zuten, Saguesetik Monpas puntara heltzeko. Eraikitzea Espainiako Gobernuko Kosta sailak bere gain hartuko zuen, eskuduntza beraiena izanik, eta 9,2 milioi euro ingurukoa zen.
Udalbatzarrean onartu zuten, baina hurrengo urteetako proiektu izarra izango zela zirudiena, bertan behera uztea erabaki zuen 2012an, Juan Karlos Izagirre buru zuen Bilduren udal gobernuak. Eraginak aztertu ondoren, «desegokia» zela ondorioztatu zuten, ingurumen kalteak eta mantentze lanen kostuen argitan. Hiriko zenbait elkarte ekologista, Haritzalde eta Eguzki, kasu; eta Uliako auzo elkartea pozik zeuden erabakiarekin, Elorza ez bezala.
Eta ez zen bakarra. 2015ean, EAJk eta PSE-EEk osatutako gobernuaren lehentasunen artean zegoela jakinarazi zuten, eta bi urte geroago, Espainiako Gobernuari 2018ko Aurrekontu Orokorretan proiektua egiteko dirua aurreikusteko eskatuko zion. Orduko hartan ere ez zuten aurrera eraman. Ezta gerora ere, 2019an, Ernesto Gascok bere gobernu programan bazeraman ere.
Ekologistek «luxuzko aldamio» gisa izendatutakoari azken aipamena, Elorzarena berarena da. 2022an, PSE-EEko hautagai izateko aurkeztu zenean, beste behin defendatu zuen egituraren interesa. Ez zuen irabazi.
ANTONDEGI
Martuteneko Antondegi mendi magala 97 hektareako berdegune zabala da. Bertan egin asmo ziren proiektuak egikaritu izan balituzte, hiriko berdegune gutxi horietako bat den honetan bi errealitate lerro hipotetiko leudeke: batean, belarra porlanarekin ordezkatu eta etxebizitza eraikinez beteta legoke; bestean, berriz, Zurriolan beharrean, mendian olatu gainean ibiltzea ahalbidetuko lukeen surf parkea.
Odon Elorza alkatea buru zuen udal gobernuak 2007an adierazi zuen Antondegiko 96 hektareatan hirigintza proiektu bat garatzeko erabakia; eta hiru urte geroago, 2010ean, lurrak desjabetu eta hiri antolamenduko plan orokorrean (HAPO) txertatu zuten 3.000 etxebizitza eraikitzeko egitasmoa.
Hamarkada bat geroago, ordea, Eneko Goia alkatearen udal gobernuak plan orokorra aldatzeko prozedura abiatu zuen, eta etxeak egin beharrean, lurrak birkalifikatzea erabaki zuten, bizitegi eta industria erabilera kentzeko. Nahiz eta etxebizitza proiektua baztertu, eremuko hektarea batzuk kirol instalazio bat jartzeko egokituko zituztela iragarri zuen udalak 2020an. Zehazki, Wavegarden enpresak olatu artifizialen parke bat jartzeko.
Proiektuaren berri izan bezain laster, gizarte eta ingurumen arloetako eta surf munduko zenbait eragile eta norbanako mobilizatzen hasi ziren, Antondegiko surf parkea gelditzeko. Horrela, Antondegi Berdea-Olatuak Itsasoan plataforma sortu zuten hainbat elkartek, surfaren munduko norbanako ugariren babesarekin. Askotariko mobilizazioen bidez, kontrakotasuna adierazi, eta Antondegin surf parke bat jartzea «zentzugabea» zela salatu zuten.
2024ko maiatzean, ordea, bere horretan, dagoen moduan, geldituko dela baieztatu zuen Eneko Goia alkateak. Bertan lasai dabiltza, beste animalia batzuen artean, 100 hegazti espezietik gora. Oraingoz, behintzat.>
MANTEO
2005ean, Manteon gazte eta zaharrentzako 227 etxebizitza sozial egiteko aurreproiektua aurkeztu zuen udal gobernuak. Gizarte gune izenarekin bataiatu zuten 35.638 metro koadroko hirigintza egitasmoa. Muga hauek zituen: Manteo-Zubiri institutuaren eta Nafarroa hiribidearen artean, eta Okendo Kultur Etxearen eta kiroldegiaren artean. Elorzak 2003ko hauteskunde kanpainan erabilitakoaren proiektuaren oso antzekoa zen.
Zirriborroaren arabera, Nafarroa hiribidean altxako lukete apartamentu eraikina, Okendo kultur etxearen eta kiroldegiaren arteko tokian. Lau solairu izango lituzke eta etxebizitza bakoitzak 50 metro koadro. 96 apartamentu alokairuan zaharrentzat eta 131, gazteentzat. Eraikinaren azpialdean, berriz, Groseko zahar etxea, 560 ibilgailurentzako tokia izango zuen lur azpiko aparkalekua eta plaza egingo lituzkete. 15.000 metro koadroko parke bat proiektatu zuten zabalgunean, instituturaino.
Urte luzetan, ez zen haiek eraikitzeari buruzko ezer entzun. 2021ean, ordea, udalak 25.790,86 metro koadroko lursailean, Basque Culinary Center fundazioari 5.500 metro koadroko lursaila lagako ziola ezagutarazi zuen. Urte erdi geroago, bertan gazteentzako eta adinekoentzako 90 etxebizitza eraikitzeko asmoaren berri eman zuen, horretarako 1.350 metro koadroko bi eremu aurreikusita. Baita 5.000 metro koadroko berdegune bat ere.
Ia lau urte geroago, apartamentu eraikinen lanek hasiera datarik ez dute, Uliako Auzo Elkarteak behin baino gehiagotan haiei buruz galdetu badu ere. Denborarik ez dute galdu, berriz, Gastronomy Open Ecosystem eraikina egiteko, auzotarrek ondo dakiten moduan. Bi urte baino gutxiagoan, altxa, atondu eta zabaldu zituen ateak iazko urrian.
SAN BARTOLOME
Kalapita eta zeresana eman duten garapenen artean lehen postuetan dago San Bartolome muinoarena; eta bere etorkizunari lotuta oraindik ere lerro asko idazteko daudela agerikoa da.
Hiru udal gobernu eta alkate desberdinek izan dute esku artean. Odon Elorza sozialistak proposatu zuen, eta haren udal gobernuak 2005eko azaroan eman zion hasierako onarpena. Oztopoak oztopo, 2010ean hasi ziren San Bartolome birgaitzeko lanak, aurreikuspen honekin: 532 etxe berri eraikitzea eta 1.000 garaje plaza inguru. Ordutik, aldaketa ugari izan ditu hirigintza planak. 2014an, Bilduren udal gobernuak San Bartolome Muinoa sozietateak —%37a ordezkatzen du udalak, gainerakoa, Espainiako Poliziak eta zenbait eraikuntza enpresak— kiebra jo ez zezan, hiru elementu aurreikusten zituen irtenbide bat proposatu zuen: hotela, Easo eta Lizarra kaleen arteko izkinan etxebizitzak, eta erabilera tertziarioko gune bat. Udalean zeuden alderdiek aho batez adostu zuten, eta proiektuaren garapenean erabaki zuten gune horretan merkataritza zentro bat eta aparkalekua egitea, eta Plan Orokorraren aldaketarekin onartu zuten. Goiak dio «jasotakoa kudeatu» duela; EH Bilduk, berriz, erabilera tertziarioa ematea proposatu zuela, erabilera gehiago ere aurreikusita, «bulegoak, gimnasioa…»; ez ordea, tertziario osoa komertziala izatea.
Eztabaida horrek, jada, ez du garrantzi handiegirik, iazko apirilean Goiak merkataritza zentroaren eta lurpeko aparkalekuaren proiektua bertan behera uztea erabaki baitzuen. Hasieratik aurka agertu dira auzotarrak, oposizioko alderdiak, elkarteak eta erabakia jakinarazi baino aste batzuk lehenago sortutako herritarren plataforma.
Bertan zer egiteko asmoa duen ez du oraindik argitu Jon Insausti alkateak. Erabakiaren zain, plataformak 4.000 metro koadroko hiri parke berezi gisa berreskuratzea nahi du.
