«Gure belaunaldia ez zen erabat euskaldundu, baina gure ondorengoak euskaldundu genituen»
Pepe Mujikak esan zuen «historia ez dute gizonek egiten, kausa handiek baizik». Kausa handien atzean, ordea, gizon eta emakume ugariren izen eta biografiak daude. Horixe da Nekane Benavente Aretxaga (Gros, 1949) militante nekaezinaren historia. Berearekin batera dozenaka izen propio, garaipen eta porrot. Mariaren Bihotza ikastola euskalduna, Marruma, Groseko auzo elkartea, Emakumeen Etxea, Lilatoia... Eta jaiak!
Nekane Benavente, Groseko militante historikoa.Joseba Parron San Sebastian 
Groseko erreferente handi bat zara askorentzat.
Tira, mesedez… Grosen eman dut bizitza osoa, baina berez, Abuztuaren 31 kalean jaio nintzen, 1813ko sutik libratu ziren etxeetan. Haurra nintzela Grosera etorri ginen, lehenbizi, San Blas kalera eta, ondoren, Zabaleta kalera.
Nolakoa zen orduko Gros?
Guztiz desberdina, zerikusirik ez du oraingoarekin. Tailerrez beteta zegoen, denok ezagutzen genuen elkar… herri txiki bat zen. Langileen auzoa zen. Gure ama ordiziarra zen, eta gerra ondoren Donostiara etorri behar izan zuen. «Gaiztoetakoa» zenez, ez zioten lanik ematen, eta, azkenean, zerbitzari gisa aritu zen Sagueseko taberna batean. Sagues auzo marjinala zen. Berandu ateratzen zen eta serenoa gauero joaten zen lanera, gero amari etxeraino laguntzeko.
Ez zelako segurua?
Pentsa ezazu! Inolako argirik gabe… Baina, batez ere, inork ez zezan pentsatu «gaueko emakume» bat zenik…
Serenoen ofizioa desagertu zen.
Gure Parte Zaharreko aitona ere serenoa zen. «Komertzioetako serenoa» esaten zuen beti, ez dakit zergatik. Beste kategoria bat omen zuen… eta halaxe harrapatu zuten gero! Kartzela eta denetarik… Udalarentzat lan egiten zuten guztiei egurra eman zieten.
Eta zuk, lana?
Bermingham kalean egon nintzen, 27 urtez, bulego lanetan: metal ez-ferrikoen almazen bat zen.
Giro politizatua al zegoen Grosen?
Nire inguruan bai. Bai etxean, bai inguruan. Aitona-amonek eta gurasoek asko kontatu ziguten gerran jasandakoez –dena ez, noski–. Ama EAkoa zen Ordizian, eta oso zigortua izan zen.
Eta aita?
Aita dantzaria eta margolaria zen. Eskuz egiten ziren kartelak eta berak egiten zituen udalarentzat.
Mariaren Bihotza ikastolaren sorrera gertutik bizi izan zenuen.
Alaba 1972an jaio zen. Orduan, arazo erraldoi bat hasi zen: ikastolena. Guk jakin genuen Claret, apaizen eskola, ixtera zihoazela. Bi apaiz oso potente zeuden: Mugerza eta Aita Agirre, eta baimena eskatu zuten ikastola bihurtzeko. Valladoliden mende zegoen apezpikua eta ezetz esan zieten. Udako oporrak aprobetxatu zituzten eta Vatikanora joan ziren, aita santuarekin biltzera. Den-dena azaldu zioten: errepresioa, euskararen egoera, gerraren ondorioak… Esan zuten pena bat zela apaiz eskola itxi behar izatea jarraipenik ez zuelako, eta ikastola bihurtzeko baimena lortu zuten. Formazio erlijiosoa ematen jarraituko zuten, baina euskaraz. Dirua ateratzeko lehenengo Txabol Sotoa egin genuen guk, Grosen ez zen lehenago inoiz egin.
Nekane Benavente, Groseko militante historikoa.Joseba Parron San Sebastian
Zer da hori?
Saguesen, jaietan, Jaula deitzen diogunean, itxi egiten genuen, eta txosnen modukoak egin genituen, baina bazkari eta afariak banatzen. Izugarrizko arrakasta izan zen! Auzokideek ekartzen ziguten janaria: bakailao kazolak eta denetarik. Ormazabal okindegia zenak –Karmele Ormazabalen bitartez– bere egurrezko labea uzten zigun janaria berotzeko. Gero tradizio handia egon zen: Koruak, futbol taldeak… urte asko iraun zuen.
Finantziazioa behar genuen ikastolarentzat. Ume mordoa genuen euskaraz hitz erdirik ez zekitenak, eta irakasleak behar genituen. Errefortzuak behar genituen. Herreratik ikasleak etortzen hasi ziren, eta horientzat autobusa muntatu genuen. Ez dakizu zenbat ekintza egin genituen ikastolarako! Senidetzeak beste ikastolekin, Andaluziako kantari taldeekin, Viktoria Eugenian emanaldiak… Atzera begiratuta, kosta egiten zait egin genuen guztia ikustea!
Eta zu saltsa guztietan sartuta.
Bai, noski. Baina nabarmendu behar dut: ez nintzen ni bakarrik. Denon artean egin genuen. Apaizak ere. Oso progresistak ziren, eta asko lagundu zuten. Erabat zetorren Ikastolen Federazioaren balioekin bat. Gainera, guraso elkarteko bat, Erzilbengoa, Ikastolen Federazioko kidea zen eta berak ekartzen zituen irizpideak. Balio kristauak hor zeuden, apaizek onartu zezaten, baina ikastolen ideiekin bat.
Zurriolarekin talkan egon zineten?
Ez, ez, inolaz ere. Harreman ona eduki genuen. Juan Antonio Antero –saltsa guztietan dagoen beste bat– inauteri eta kaldereroen sustatzaile nagusia izan zen. Berak ekarri zuen kalderero desberdin batzuk egitearen ideia, eta Tomas Gazteluren laguntzaz atera zen aurrera Grosen. Desberdintasunak ere baziren. Garai hartan, Mireneko [Mariaren Bihotza] gurasoek komunitate oso estua sortu genuen, dena partekatzen genuen elkarrekin; gurasoen parte hartzea derrigorrezkoa zen. Zurriolan, inpresioa dut, batzuek bakarrik egiten zutela lan hura, beste guraso batzuek, ordaindu eta kito. Baina harremana oso ona zen guraso taldeen artean.
Nekane Benavente, Groseko militante historikoa Emakumeen Etxeko batukadan.Joseba Parron San Sebastian
2020an itxi zuten Mariaren Bihotza.
Gauzak aldatu dira, noski, eta egun, euskal eskola publikoaren alde borrokatu beharra dagoela iruditzen zait. Garai hartan ezin zen, eskola publikoa gaztelerazkoa zen erabat… Mirenen birziklapen handia egin behar izan genuen, eta euskara ez zekiten irakasle guztiei derrigortu zitzaien euskara ikastera.
Zuk euskaraz txikitatik egin duzu?
Ez, nire kabuz ikasi behar izan nuen. Orain, euskaltegiko bigarren urtean nago. Amak bazekien, baina niri ez zidaten erakutsi. Behin esan nion ea zergatik ez zidan erakutsi, eta halaxe erantzun zidan: «Ai, maitia, beste garai batzuk ziren». Gerora jakin nuen euskaraz hitz egiteagatik errizino olioa hartuarazi ziotela.
Ordizian?
Ez, hemen, Donostian. Gerra garaian, dena kendu zieten, baserria eta dena.
Familia osoa errepresaliatua, beraz.
Aitonak oinez joan behar izan zuen Asturiaseraino, ihesean. Amonak Santurtzin bere bost seme-alabekin itsasontzi batean ihes egin behar zuen…
Inplikazio politiko handiagoa hartzen hasi zinen, orduan.
Ikastolarekin, gurasoen arteko sare handia osatu genuen, eta, auzoko jende mordoa ezagutzen genuen. Senarra Itsas Gainen hasi zen eta ni, Tomas Gazteluren bitartez, Groseko bizilagun elkartean. Aita Larrokan zegoen lehen lokal hura, eta lokal berria borrokatu genuen urte luzez. Agus Rodrigezek –beste liante bat– esan zidan: «Nekane, zu izango zara auzo elkarteko datorren lehendakaria, ados?». Eta, nik, ea zergatik. «Emakume bakarra zarelako», esan zidan. Hementxe esan zidan, Marrumaren inaugurazioan.
1988an, beraz.
Bai, Marrumaren sorreran ni egon nintzen ere. Izugarrizko lana izan zen lokal berri bat erostea. Mugerza, Txiki… Jende mordoa ibili ginen. Nire lagun batek taberna bat itxi zuen Trintxerpen eta bere material guztia erosi genion. Dirua behar zuten, baina prezio ona egin zigun.
Nola oroitzen dituzu urteok?
Laino batean bezala. Harritu egiten naiz gauza batzuk egin ditudala esaten didatenean… Nire amari esker, e. Seme-alabak zaintzen zituen nik bileretara etorri ahal izateko. Senarra Pasaian zegoen lanean eta gero Irunera bidali zuten.
Bilera mordoa izango zen.
Eta dirua. Garai hartan diru pila bat jarri behar zen; hipoteka ordaintzeko. Zure amonak eta bere lagunek asko lagundu zuten. Komando Zaharra deitzen genien: dirua jartzen zuten, beti-beti. Bazkari baterako dirua jarri, nahiz eta beraiek ez etorri. Gure amak ere dirua eman zigun, baina baldintza batekin: bera ez izatea bazkidea, ni baizik.
Zergatik hori?
Momentu horretan, emakume bat elkarte bateko bazkide? Ezker abertzalekoetan soilik. Besteentzat erokeria zen. Adibide bat: Nire senarra Itsas Gainen ibiltzen zen. Bizente Zurutuzak –elkarteko lehendakariak, Birmingham kalean obradore bat zuenak– urte batean laguntza eskatu zidan San Joan jaiak antolatzeko. Umeentzat gauzak egin genituen eta abar. Afaria antolatu zuten egindako lana ospatzeko, eta ni ez ninduten gonbidatu.
Eta hor zer egin zenuen?
Nik? Ba, isilik geratu behar… Esan zidan: «Hurrengo urtean lortuko dugu». Eta bai zera! Hurrengo urtean berdina izan zen, eta hirugarren urtean esan nion ezetz. Lanerako balio dut, baina afaltzeko ez?
Marruman eztabaida izan zen emakumeen parte hartzearen inguruan?
Ez. Bat ere ez. Jendeak oso argi zuen hori, eta gainera, denon beharra zegoen. 100 bazkide inguru izango ginen hasieran, eta oso-oso elkarte bizia zen. Egunero eta gauero bilera eta festa mordoa.
Ekintza asko antolatu ziren sorreran.
Egun batean, ideia bat sortu zitzaigun. Garai hartan, auzoko faxistak oso aktibo zebiltzan, eta hemen kanpoan egoten ziren, gu mehatxatzen eta abar. Batzuek esan zuten erakutsi behar geniela auzo honetan bizi ginela eta indarra genuela. Eta ideia sortu zen: danborrada bat sortuko dugu, eskuin muturrari aurre egiteko.
1998an, beraz.
Hori da. Egunero etortzen ziren, irainak botatzera, mehatxatzera… Kateekin zihoazen kaletik. Auzoko jende ezaguna… Erakutsi behar genien hemen geundela.
Eta zuri esan zizuten.
Lehendik ere antolatu nuen danborrada bat eta Mariaren Bihotzan borrokatu nintzen emakumeak ateratzeko. Halaxe animatu nintzen.
Nola oroitzen duzu?
Bua! Izugarria izan zen! Groseko danborrada bakarra zen emakumeekin, noski. Eta emakume zuzendaria baita ere, arrazoi berdinagatik! A ze saltsa. Astebete lehenago txarangak botata utzi gintuzten eta azken unean, Santurtziko bat lortu genuen. Partitura guztien fotokopiak egin nizkien eta faxez bidali banan-banan, instrumentu guztiena. Haiekin entseatu ez, noski. Umore Onan, Polka jotzen hasi… eta ez zekitela! Kotxean ikasi zituztela, baina lauzpabost kanta besterik ez. Mirakruz kalea beteta… Jendeari abesteko eskatu behar izan genion! Urtero, Marruman bukatzen dugunean, pieza batzuk a capella jotzen ditugu. Horregatik da!
Nekane Benavente, Groseko militante historikoa, Marrumaren danborradan.Irutxuloko Hitza
Danborradazale amorratua zarela ez da sekretua…
«Que somos de San Sebastian nadie lo ha de dudar. Nada más llegar al mundo nos fuimos a tamborrear». Gure aitak abesten zuen. Pentsa, 9 urte nituela, danborrada bat antolatu nuen Parte Zaharrean. Marshall plan famatuan lata batzuk banatzen zituzten: esne hautsa, gazta laranja bat –niri bakarrik gustatzen zitzaidana– eta txokolatea. Aitari laguntza eskatu, lata guztiak bildu, forratu eta soka bat jarri genien –tira, aitak jarri zien–. Eta txapel handi bat nuen nik. Ideia nirea zen, trajea nik nuen, eta ni izan nintzen zuzendaria!
Familiatik datorkizu sena.
Konstituzio plazan, garai hartan, sokamuturra egoten zen. Halaxe esaten zuten: «Konstian, sokamuturra, danborrada, kaldereroak… eta Benaventeren amona». Hantxe egoten zen gure amona, hamahiru seme-alabekin eta adoptatutako beste bostekin.
Eta danborrada maite zuen.
Danborrada eta parranda. Leku guztietara seme-alabekin!
Auzo elkartera itzulita, Tomas Gaztelu aipatu duzu sarri.
Pertsona zintzoa izan zen, beti lanean, beti laguntzeko prest. Asko miresten nuen nik.
Gazte asanbladan genbiltzan sasoian, errieta bat baino gehiago bota zigun.
Oso zorrotza zen, bai. Baina dena egiten zuen auzoarentzat. Jubilatu zenean, hori izan zen bere bizitza. Jendea ez da kontziente auzoarengatik zenbat borrokatu zen. Auzoa asko hazi zen, eta aparkaleku eta parkeak edukitzeko borrokatu beharra zegoen. Egia da gainontzeko auzoek behar handiagoak zituztela, eta hor ere beti zegoen laguntzeko prest. Udalarekin bileretan esaten zuen, lehenengo beste auzoetan zeuden behar handiagoak konpondu behar zirela: Herreran, Loiolan, Aieten… Elena Arrietak ere pila bat lagundu zigun. Herrerako militante bat da, eta harreman estu-estua zuen Tomasekin. Tomas zahar egoitzan zegoela, Elena joaten zen astean zehar, eta ni asteburuetan, emaztea adinekoa zen eta. Gurekin hil zen Tomas… Badakizu? Intsumisoa izan zen Tomas.
Frankismoa betean?
Hori da. Militante komunista zen, oso-oso konprometitua. Eta euskararen alde. Beti esaten zuen: «Gehien izorratzen didana da euskara ez ulertzea». Ikasten saiatu zen, baina pena horrekin joan zen. Gizon handia izan zen, eta ez da behar bezala errekonozitua izan.
Gros klase ertaineko auzo bihurtu da, baina aipatzen ari zaren garaian, oraindik bazegoen militantzia handia.
Izugarria! Azken urteotan bihurtu da surflari auzoa, baina militantzia handiko auzoa izan da Gros. Jende asko aipatu nezakeen, Tomas, Gereka, Mauri, Xipri, Mikeloto, Ilegorri… Marruma sortzen aritu ginenean izandako eztabaida handiena izan zen ea isolatuko ote ginen. Orduan, militantzia tabernetan egiten zen, batarekin eta bestearekin hitz egiten. Pila bat eztabaidatu genuen! Eta baita zera ere, indar izugarria eman zigun elkarteak. Auzoko jende mordoa etortzen zen guregana. Horrek beste aldea ekarri zuen: militantzia hain handia zen, hain irekia, Poliziarentzat «pan comido» ginela. Eta jende mordoa atxilotu eta torturatu zuten. Oso urte gogorrak izan ziren.
Marrumaren sorrerarako Jose Luis Zumetak koadro bat oparitu zuen. Istorio xelebrea du, ordea…
Ni ez nintzen bertan egon, baina hemen atzean dugun koadro berezi eta eder hau egin zuen Zumetak inaugurazioan, eta neurriak gaizki jaso edo, apur bat zabalagoa egin zuen mihisea. Koadroa jartzera joan zirenek apur bat moztu eta horman jarri zuten. Sekulako haserrea hartu zuen Zumetak! Baina non jarri behar genuen? Garai haietan gauzak ez ziren asko galdetzen! Hau bururatu, eta hau egin. Ez naiz oroitzen zer gertatu zen, baina ez zen elkartera itzuli!
Mugimendu feministari oso loturik egon zara. Emakumeen Etxean zabiltza buru-belarri.
Militantzia aktiboa izan dut ahal dudan guztietan eta hor ere, koordinakundean nago. Plazandreok-eko kideen ideia izan zen, eta Odon Elorzaren garaian lortu zen lokal hori. Garai hartan, feminismoa ez zegoen hain ondo ikusita. Behin-behineko lokala, berez, baina hamabost urtez behin-behineko. Ekintza mordoa egiten dugu eta ez ditu baldintzak betetzen, inolaz ere. Ez dago eskubiderik. Azken hauteskundeen aurretik, udalbatzarrean onartu zuten gure etxetxoa Amaran egitea. Ba, oraindik ez da ezer martxan jarri, proiekturako 50.000 euro onartu ziren arren. Lotsagarria da.
Nekane Benavente, Groseko militante historikoa.Joseba Parron San Sebastian
Bertako batukadan ikusten zaitugu egun garrantzitsu guztietan.
Halaxe da. Hil arte, edo behintzat nire gorputzak aguantatzen duen bitartean, saltsa guztietan ibiliko naiz.
Lehenagoko giro militantean oso giro maskulinoa, emakume bakarra…
Nik oso gaizki eramaten nuen esaten zidatenean «ez dakit noren emaztea». Senarrarekin talkak izaten nituen horregatik. Nik zorte handia izan nuen, aitak eta amak beti banatzen zituztelako etxeko lanak berdintasunez. Hori niretzat oinarrizkoa izan da. Gerora, joan nintzen konturatzen mundua ez zela horrela. Tailerretara joaten nintzenean, emakume bakarra nintzen. Gidabaimena ateratzean: «Emakumea izan behar zenuen!», oihukatzen zidaten… Danborradan, zer esanik ez! Kresalako neskak atera zirenean, han izan ginen babesten. Mota guztietako irainak entzun genituen. Handik aurrera, Irungo eta Hondarribiko alardeetara joaten ginen.
Euskal presoen alde asko aritu zara. Behin Poliziak zauritu egin zintuen.
Auzoko presoak bisitatzen eman dut bizitza osoa. Yuyu 23 urte egon zen, Fernan 29… Aipatzen duzun hau San Sebastian bezpera batean izan zen, Patxi Lopezen garaian. Senideei laguntzen genien, presoen argazkiekin, bandera igoerara. Urte horretan debekatu egingo zutela esan zuten, baina guk aurrera egin genuen. Gaztelubidekoak agertu zirenean, jendea agurtzen ari ginen, eta momentu batean, nik ez dakit nola, pin-pan-pun kargatu zuten. Preso baten argazkia nuen aurpegiaren aurrean, ertzain batek kolpatu eta sudurra puskatu zidan. Biharamunean lan elkarrizketa bat izan nuen!
Eta?
Lortu nuen! Esan nien leku desegokian nengoela, unerik desegokienean, besterik ez.
Groseko kaldereroetan ere ibili behar izan zenuten borrokan.
Hor ere Tomas Gazteluri esker lortu genuen emakumeak sartzea. Anterorekin antolatzen hasi nintzen ni, eta ikastolako gurasoei banan-banan aritu nintzen deitzen atera behar zutela. Talde ederra zegoen, baina azken momentuan, beste elkarte batzuetako gizonak hasi ziren esaten emakumeak ateratzen baziren ez zirela etorriko. Anterok defendatu zuen emakumeak ginela gehien lan egin genuenak, baina ezer ez. Pazientzia eskatu zidaten, hurrengo urtean lortuko genuela… Urte mordoa egon nintzen zain, eta kokoteraino nengoenez, utzi nuen. Hamar urte pasatu ziren emakumeak sartu ahal izateko, eta gizon askok utzi egin zuten! Zurriolarekin ere izan genuen eztabaida: dena euskaraz egin behar genuela. Guk uste genuen errespetatu egin behar zela originala eta euskarazkoa gehitu ere, noski.
Nola ikusten duzu egungo egoera?
Belaunaldien arteko erreleboan ikusten dut gabezia. Gaztetan oso ohikoa da inplikatzea, baina gero, lana, etxea, familia… jendeak utzi egiten du. Eta orain, amona guztiak gaude hor: militantzian! Galerna zaharrekoak gara saltsa guztietan gaudenak. Gure belaunaldia ez zen erabat euskaldundu. Baina gure ondorengoak euskaldundu genituen. Berdina da militantziarekin: ez da soilik zer lortu dugun, baizik eta ondorengoentzat zer uzten dugun. •
