Duintasunaren aldeko ehun eguneko borroka
Frankismoaren amaieraren hastapenetan, lan gatazka ugari izan ziren, askotan, eskubide politikoen aldarrikapenarekin eskuz esku joan zirenak. Mende erdi bete da Lasarteko Michelin fabrikako langileek gurpila gelditu eta ehun eguneko grebari ekin ziotenetik. Grebalariek eratutako antolaketa egiturak eta elkartasun sareak inflexio puntu bat izan ziren, gerora eredu bilakatu zirenak, itxurazko porrotari buelta emanez.
Ezkerretik eskubira, Felix Perez Carrasco, Rafa Diez Usabiaga, Ana Tobar eta Mikel Garcia Arzelus; Michelingo langile ohiak.Joseba Parron San Sebastian 
Urte gatazkatsua izan zen 1976a: lanuzte jendetsuak, langile batzarrak, Sindikatu Bertikaletik kanpo zeuden egitura sindikalen agertzea… eta 40.107 greba egin ziren estatuan. Lan baldintza hobeen borrokari, bestelako eskubide batzuen eskaera batu zitzaion, Franco hil ondorenetan. Gertakari horretatik hiru hilabete eskasera, Lasarteko Michelingo langileek ehun egun iraungo zituen greba gogoangarria hasi zuten, otsailaren 16an. Garai hartan, Gipuzkoako enpresa handiena zenaren aurka eta duintasunaren alde borrokatu ziren ehunka langile, elkartasun sare zabala ehunduta eta antolaketa molde berriak landuta. Izan ere, unean gertatutakoaz harago, gerora iraun duten ekarpen eta ereduak ere atera baitziren gurpil fabrikatik.
Duela 50 urte, Lasarte ez zen oraindik udalerri bat —1986ean eratu zen, Oria ere gehituta—; Urnieta, Hernani eta Andoainenak ziren lurrek osatzen zuten. Berez, Usurbilgo eremuan zegoen Michelin, baina bertan lan egiten zutenetako asko donostiarrak ziren. Horietako lau dira Mikel Garcia Arzelus Mikeli (Amara, 1952), Felix Perez Carrasco (Parte Zaharra, 1948), Rafa Diez Usabiaga (Aiete, 1956) eta Ana Tobar (Amara, 1955).
Gatazkaren sorburu zuzena Valladoliden dago. Hango Michelin fabrikako langileek zenbait aldarrikapen egin zituzten, hala nola hitzarmen kolektiboa lantegi guztientzat, langileen ordezkaritza egiturak sortzea edota lan baldintzak hobetzea; eta jasotako erantzuna hamasei langileren kaleratzea izan zen. Gertakari hori, ordea, testuinguru sakonago batean jazo zen, 1972an, Gasteizko lantegian ere hainbat eskaera egiteagatik gogor jazarri baitzituzten. Eta hori gutxi balitz, Lasarten, enpresak langileen ordezkariei «adarra jotzen» zien.
Urtebete inguruz, sustatzaile talde bat greba prestatzen aritu zen. Perez zen horietako bat. Enpresako lantegiak bisitatzea bere lanaren parte zen, eta panfletoak uzteko aprobetxatzen zuen abagunea. «Batzuk prestatuta geunden, ikasi egin genuen greba bat nola egin, eta bagenekien irabazi egin behar genuela. Indar guztiekin, osorik, amaitu nahi genuen, ez goseak, presioak eta Poliziak ahulduta». Eta hala, otsailaren 15ean, batzarra antolatu zuten eta grebara deitu zituzten langileak, biharamunean hasita.
Buzoak eta ‘txaketilak’
Guztira, 3.500 bat langile zituen fabrikak; 700 inguru bulegoetan eta 2.800 inguru lantegietan. Lanuztearen lehen orduetan antolaketa erabaki zuten; nabe eta tailer bakoitzean langileek beren ordezkaria aukeratu zuten eta lehen eskaerak zehaztu zituzten. Tailerretan ekin zioten grebari eta astebetera edo, ehun bat enplegatu gehitu zitzaizkien, gerora, berrehunen bueltan izan ziren. Horrek «indar handia eman zion batzarrari».
Indarrean zen legedi frankistaren arabera, probaldia amaitzen zutenak langile finko bilakatzen ziren, eta hortaz, ezin zituzten kaleratu. Teorian, behintzat. Hori lagungarri izan zen lauetako inork luze ez bazeraman ere, greban parte hartzea erabakitzeko: Mikeli egonkortu berri zen, Perezek bi urte eta erdi zeramatzan, eta beste biek bi urte ere ez. Mikeli ekoizpen lantegietako batean aritzen zen, buzoa zeramatenetakoa zen; gainerako hiruak, berriz, enplegatuak, erdeinuz «txaketilak» deituak. «Bilera egin genuen eta grebara joatea erabaki nuen», gogoratu du Diezek. «19 urte luze nituen eta nire bataioa izan zen langile mugimenduan». «Nire bataioa, sendotzea eta…», gehitu du Tobarrek, umoretsu.
Aldarrikapenei dagokienean, ehun egunez eutsitako eskaerak honakoak ziren: astean 42 orduko lanaldia, soldata taula baten ezarpena, urtean gutxienez 75.000 pezetako igoera bermatzea, berrikuspena hiruhileko bakoitzaren bizi kostuaren indizearen arabera %50 handituta, soldata erreala eta eskala mugikorrarekin, 26 opor egun, lurraldeko hitzarmenarekin partekatzea, erretiroa 60 urterekin, eskola laguntzak, irabazietan parte hartze erreala, amnistia gatazka kolektiboetan kaleratutakoentzat, epaimahai zentrala estatuko Michelingo lau fabriketan eta hitzarmen orokorra.
Eguneko antolaketa
Sindikatu klandestinoak bazeuden ere, mugimendu asanblearioa, sortutako mekanismoak, lantegiko antolaketa eta eztabaidak, «funtsezko elementu» izan ziren gatazka honetan. Langile batzarrak gauzatu zituzten, eta haien bidez, grebaren jarraipena, mobilizazioen koordinazioa eta ordezkariak aukeratzen zituzten, Sindikatu Bertikala ordeztuz. Halaber, batzordeak eratu zituzten: informazioa, elkartasun ekonomikoa, harreman ofizialak, fabrika arteko harremanak eta zenbait gai biltzen zituena. Euskarak ere bere tartea zuen, eta bileretan esandako guztiaren laburpen bat egin ohi zuen Felix Artetxek. Perezen esanetan, «euskara Michelingo jendearen artean oso garrantzitsua zen, jende asko euskaldun peto-petoa zelako» .
Enpresak ilegaltzat jo zuen greba hasieratik, eta ez zuen inoiz negoziatzeko borondaterik izan; grebalariak, berriz, beti egon ziren hizketarako prest eta modu baketsuan jardun ziren. Asteek aurrera egin ahala, bitartekaritza saiakerak egin zituzten, besteak beste, Jose Maria Setien garaiko gotzainak, alkateek eta enpresariek; baina ez zuten fruiturik eman. Poliziak Michelingo zuzendaritzarekin kolaboratu zuen hasieratik, eta Gasteizko Martxoaren 3aren ondoren, batzarra apurtzeko helburua izan zuen. Ordutik aurrera, elizaz eliza eta Gipuzkoan barrena egin behar izan zituzten bilerak.
Zazpi-zortzi kideko talde batek erabakitzen zuen lekua, eta mezua zabaltzen zuten. Langile asko donostiarrak ziren —txaketilak eta nagusiak, batez ere— eta hirian egin zituzten bilkura asko: Artzain Onean, Mariaren Bihotzan, Kaputxinoetan, Okendo kalean zegoen Sindikatu Bertikalaren bulego barruan eta kanpoan… Bakoitza amaitu ondoren, manifestazio bat egin ohi zuten, eta Guardia Zibilarekin talkak gertatu izan ziren.
Lanuzteak iraun bitartean, egunerokoa oso antzekoa zen. Goizetan, 1.600 bat lagun elkartzen ziren batzarretan. Lehenik, informazioa ematen zuten eta bozkatzeko zerbait bazegoen, lantegika elkartzen ziren. Tailer bakoitzak ordezkari bat zuen, eta eztabaidatu ondoren, ordezkariek lantegi bakoitzean erabakitakoa esaten zuten. Gero, esandakoaren euskarazko laburpena egiten zuten, eta orduan, iristen zen bozketa. Ezkutuko boz bidez egiten zuten, eskua altxatuta egiteko joera hautsita. «Jendearen benetako egoera eta gogoa ezagutzeko modua zen, ez genuen jendea greban egotera behartu nahi gainerako kideen presioagatik», azaldu du Perezek. Arratsaldeetan, berriz, 40-50 lagunek hurrengo eguneko bilera prestatzen zuten.
Sostengu sarea
Antolaketa moduekin batera, beste ezaugarri gakoetako bat ehundutako babes sarea izan zen, hiru hari muturrez eratua: Michelingo enpresak, inguruko lantegiak eta gizartea. Valladolid eta Aranda de Dueroko fabrikez gain, harremana izan zuten alemaniarrekin, belgikarrekin… izan ere, gatazka Europara zabaltzen ahalegindu ziren, multinazionalari «pultsua egiten». Asmoa lortu ez bazuten ere, mugak gainditu zituen: Frantziako eta Italiako lantegietako 35.000 langilek ordu batzuetako lanuzteak egin zituzten. Era berean, martxan ziren beste greba batzuekin lankidetza izan zuten, esaterako, Andoaingo Silen edo Zarauzko Bombas Itur; agintariengan eta iritzi publikoan eragin nahian. Hain zuzen ere, bere irudia baitzen Michelinen «ahulgunea».
Era berean, bai lurraldeko beste enpresa batzuen, bai norbanakoen ezinbesteko sostengua izan zuten. Tabernak, bankuak, arrantzaleak, medikuak, aurrezki kutxak, eskolak, kontsumo kooperatibak… Haiei guztiei esker, martxan jarri zituzten ekonomikoki irauteko mekanismoak, gerora, erresistentzia kutxak izango zirenen aurrekari. Lasartearren elkartasuna «sekulakoa» izan zela aipatu du Tobarrek, esaterako, taberna bat utzi zieten edo motocross bat antolatu zuten. Lasarteko kaleetan, baina baita Donostiakoetan ere, ohiko bihurtu zen soinean «Kaleratzeei ez», «Nagusi bera, borroka bera» edota «Langileak, denak elkarrekin» zioten pegatinak zeramatzatenak ikustea. Egin zituzten 100.000 aleak saltzen lortutako dirua kutxara bideratu zuten; elkartasun bonuen bidez eskuratutakoaren moduan. Diruaz gain, elikagaiak ere ematen zizkieten, esaterako, portutik arrain kaxa osoak iristen ziren eta behar gehien zutenen artean banatzen zituzten, ahulenek eutsi ahal izan zezaten.
Sostengu lan horretan aritu ziren maiz langileen emazteak. «Emakumeen jarduera oso aktiboa izan zen, erresistentzia kutxa egiten, dirua biltzen, Nafarroara joaten ziren…», baieztatu du Mikelik, edonola, langileen artean ere baziren, «zenbait tailerretan emakume kopurua handia zen». Lehen egunean bertan, zenbait langileren emazteak fabrikara joan ziren elkartasuna adierazi eta bizigaiak eramatera. Berehala ere, emazte talde batek greban parte hartzea eskatu zuen eta beste edozein lantegiren moduan egin zuten. «Emakume hauek oso garrantzitsuak izan ziren, sekulako indarra eman ziguten», gehitu du. 170 bat izatera heldu ziren, tartean, oso ezagunak zeuden, Amaia Zubiria, kasu, kaleratuetako baten emaztea eta hiru seme-alaben ama zena.
Amaiera gazi-gozoa
Ekintzak ere egin zituzten. Behin, emakume talde batek itxialdia hasi zuen Garibai kaleko jesuiten elizan eta Poliziak kaleratu egin zituen. Beste batean, Guardia Zibilak lau emakume atxilotu zituen fabrika kanpoaldean langileei pasilloa egiteagatik, eta gauza bera egin zuen haiek askatzera eskatzeko joan ziren beste lauekin. Furgoneta batean sartu zituzten dozena bat orduz. Milaka lagun joan ziren Lasarteko kuartelera aska zitzaten eskatzera, eta istiluak izan ziren.
Aranda de Dueroko eta Valladolideko fabriketan lanera bueltatu ziren, Lasarten «langileen nahiak» iraunarazi zuen greba, sentipen partekatua baitzen hura zela beren aukera. Multinazionalaren buru Francois Michelinek, ordea, beste iritzi bat zuela zehaztu du Perezek. «Guk uste genuenaren kontra, ezin genuela irabazi. Nolanahi zapaldu behar gintuztela. Eredu bat ginen, Frantzia eta Italiakoen elkartasuna genuen; garrantzitsua zen Lasarten garaitzea».
Ahalegin horretan heldu ziren maiatzera. 22an, sindikatu batzarreko, enpresako eta sindikatuetako ordezkarien arteko bileraren ondoren, irtenbideak zaila zirudien: Michelinek baldintzarik gabe lanera buelta beste aukerarik ez zien eman langileei. Gatazka luzatzen ari zen eta itxuraz amaitzearen alde egingo zuen batzarra deitu zuten 24rako. Gobernuko arduradunek, ordea, debekatu egin zuten eta erabakia hartu ezinik gelditu ziren. Are gehiago, bezperan, lantalde osoa kaleratu zuela esanez, multinazionalak ordaindutako albiste bat argitaratu zuten prentsan.
2.390 langileren kontratua eten zuen, baina aukera eman zien beren lanpostuetarako hautagaitza aurkezteko. Mikelik gogoan du goizeko seietan joan zela eta jende ilara luzea zegoela. Izen-abizenak eman eta «deituko dizugu», esan zieten. Gehienak berriro hartu bazituzten ere, 67 kaleratu zituzten; ratio altuena enplegatuen artean izan zen, «enpresari leial izan behar zutelako». Jaso zuten babesaren parte ere izan zen zenbait enpresak kaleratuak kontratatzea. Tobar, adibidez, Oronan hasi zen.
Utzitako arrastoa
Horrenbeste iraun ondoren, zergatik amore eman eskaerak lortu gabe? «Taktikoki eta estrategikoki» onena zela pentsatu zuten, barrutik presioa egiten jarraitzeko asmoz, lehenik, kaleratuak bueltatzeko. Eta helburu horiek erdietsi ez arren, Mikelik uste du eurek irabazi zutela. «Lan baldintzak muturrekoak ziren, soldata baxuak, lan egiteko modu diktatoriala, nagusiak gainean une oro… Pertsonak garela erakutsi genuen. Sartu ginenean, oso batuta geunden. Horregatik diot guk irabazi genuela, duintasunaren aldeko greba izan zelako».
Zenbakitara ekarrita, bestelako ondorioak ere izan zituen. 100 días de lucha frente a una multinacional liburuan jaso zutenez, 2.400 langile gelditu eta 1.700.000 lan ordu galduta, 175 milioi pezeta irabazteari utzi zioten. Estatuko hiru fabriketako ekoizpena egonkortu arte ez ekoiztutako gurpilen salneurria, berriz, 4.500 milioi pezeta izan zen.
Garaian, oihartzuna izan bazuen ere, belaunaldi berrien artera ez da haren hotsa heldu; horregatik, gertakaria gogoratzeko eta ezagutarazteko zenbait jarduera prestatu dituzte, Donostiara ekarriko ez badituzte ere. Borrokaren ekarpenari buruz galdetuta, bikoitza dela uste du Diezek. Alde batetik, alderdi soziopolitikoan, grebak eskubide batzuen falta agerian utzi zuen: bilera eskubidea, mobilizazio eskubidea, greba eskubidea… «Gatazkak ahalduntze bat ekarri zuen Trantsizioaren hasiera hartan eskubide eta askatasun demokratikoen alde borrokatu behar zela ikusteko».
Bestetik, lan aldarrikapenei dagokienean, langileen ordezkarien eta patronalaren arteko negoziazio kolektibo zuzenaren garrantzia agerian utzi zuen. «Soldata, ordutegia… Sindikatu Bertikalaren aparatuak baldintzatzen zuen eta grebak berak negoziazio kolektiborako eskubidea aldarrikatzen zuen langileek legitimoki aukeratutako ordezkarien bidez».
Mikelik gehitu du talde indar erakustaldia eta ahalduntze kolektibo ariketa bat izan zela, «unibertsitate obrero bat»; eta nabarmendu du euren batasuna eta antolaketa beste borroka batzuen eredu izan zela.
