Krimena Moraza kalean: maizter batek etxejabea hil zuen, abusuekin nekatuta
Donostian, etxebizitzaren arazoa «betidanik» izan dela esaten dute. Etxejabeekin arazoak halaxe izan dira behintzat. 1922ko maiatzean, mugak gainditu, eta maizter batek etxejabea hil zuen kalearen erdian.
Urbieta eta Moraza kaleetako kantoia 1920ko hamarkadan, AA bidez egindako erailketaren ilustrazio batekin. 
Ia eguerdiko ordu bata zen, 1922ko maiatzaren 12koa, Juan Jose Etxeberria Moraza kaleko harlauzen gainera zerraldo erori zenean. Bost labankada zituen. Horietatik bi, hilgarriak. Bere maizterrak egin zion eraso, jasaten ari zen abusuez nazkaturik. Horrelaxe jaso zuen Ion Urrestarazu Parada historiagileak, garaiko kroniketan oinarriturik.
Etxejabe gupidagabea
Donostian, 1920ko hamarkadan, hiriak «etxebizitza krisi» bat bizi zuen, belaunaldi bakoitzean itxura ezberdinekin berriro agertzen diren horietakoa. Alokairuak langile familientzat eskuraezin bihurtu ziren, eta ohiko irtenbidea azpierrendatzea zen: jende gehiago sartzea espazio gutxiagoan. Horrek hamaika gatazka sortu zituen, garaiko prentsan oihartzuna izatera heldu zirenak.
Moraza kaleko 3. zenbakiko bosgarren solairuko ezkerreko etxebizitzan bizi zen Juan Jose Etxeberria, 50 bat urteko oiartzuarra, udaleko estolderia zerbitzuko langilea. Bere etxebizitzako bi gela azpierrentan emanak zituen: bat igeltsero bati, eta bestea Santiago Alfaro Esteban izeneko 45 urteko jornalari nafar bati. Miranda de Argatik etorri zen Alfaro, bere emaztearekin eta bi alaba neraberekin han bizi zena.
Hasieratik bertatik, elkarbizitza infernua izan zen. Etxeberriak baldintza umiliagarriak ezartzen zizkion Alfaro sendiari: sukaldea erabiltzea debekatzen zien jateko, etengabeko kexaz betetzen zizkien egunak eta eztabaiden artean bizitza ezinezko bihurtzen zien–alkoholaren presentzia eta molestia lagun zutela–. Familia osoak bere gelan itxita eman behar izaten zituen orduak, jasatea beste aukerarik gabe. Hala, hamalau hilabetez.
Ondarretako kartzelan sartu zuten Alfaro, etxejabea hil zuen maizterra.
Maiatzaren 12ko goiza
Ostegun hartan, Alfaro goiz atera zen lan bila. Eguerdian itzuli zen, esku hutsik eta sabela hutsik. Beti bezala, sukaldean bazkaltzeko debekua bere horretan zegoela aurkitu zuen. Amorruaren amorruz, bazkaria bukatu gabe altxatu eta kalera irten zen, etxejabearen bila.
Ordu batak laurden gutxiagotan aurkitu zuen, Urbieta eta Morazaren izkinan, Cafe Suizoren aurrean. Lekukoek diote eztabaida laburra izan zela. Laburregia. Alfarok labana atera eta bost labankada eman zizkion Etxeberriari; lurrera erori zen, defendatzeko aukerarik izan gabe.
Maizterra ibiltzen hasi zen, balantzaka, eta metro batzuk aurrerago Yagues udal guardiak eta Gerardo Gorostiza gaueko zaindariak atxilotu egin zuten, inolako erresistentziarik gabe, Gobernu Zibilera eramanez. Etxeberria autoz eraman zuten Sorospen Gelara, baina tramite hutsa zen. Iritsi zenean, medikuek heriotza egiaztatu besterik ezin izan zuten egin. Azterketak baieztatu zuen bost zaurietatik bi nahitaez hilgarriak izan zirela. Beste hirurak, larriak. Santalo instrukzio epaileak gorpua Polloeko hilerrira eramateko agindu zuen.
Ondarretako kartzelara
Rodriguez de Celis komisarioak galdekatuta, Alfarok ez zuen egindakoa ukatu. Gertatutakoa berretsi zuen, hilabeteak irainak pilatzen pasatu dituen norbaiten lasaitasunarekin: eguneroko umiliazioak, Etxeberria gauez mozkortuta etortzen zen aldiak, bere emazteari eta alabari egindako irainak, apurtutako objektuak, botatako janaria… Egun bat ere aipatu zuen, non Etxeberriak labana batekin mehatxatu zuen alabetako bat, bazkaria prestatzen ari zelako. Epailearen aurrean deklaratu ostean, Ondarretako espetxera eraman zuten.
1922ko azaroaren 9an, Probintzia Auzitegiko aretoan egin zen epaiketa. Aldecoa magistratuak zuzendu zuen epaimahaia, Otal eta Perez Cresporekin batera. Perez Mozo fiskalak Alfaro «porrotera kondenatutako alkoholiko» gisa aurkeztu zuen. Jose Salas defentsako abokatuak, berriz, oldarraldiaren tesia defendatu zuen. Mediku perituek, ordea, baztertu zuten Alfaro krimenaren unean alkoholaren eraginpean egotea.
Epaimahaiak hiru galderari buruz deliberatu zuen: erruduntasuna, goiz hartan sukaldean gertatutakoa eta krimenaren aurreko eztabaidaren edukia. Haien erantzunek, funtsean, fiskalari eman zioten arrazoia eta auzitegiak Alfaro kondenatu zuten: hamalau urte, zortzi hilabete eta hogeita bat eguneko kartzela zigorra, eta biktimaren familiari 5.000 pezetako kalte ordaina.
Ez dakigu zorigaiztoko langilearen kondena nola amaitu zen, ez ziren eta garai hartako Ondarretako kartzelako baldintzak xamurrak inorentzat. Hori nahiago izan zuen, ordea, etxejabearen umiliazio etengabeak jasan baino
