Ehun urteko dantzaren haria ez da eten
Arkaitz Añorgako Dantzariak taldeak mendea bete du, eta ikuskizun berezia eskainiko dute bihar, Añorgako frontoian. '1926-2026 Ehun urtez dantzan' izena jarri diote emanaldiari, eta urtean zehar landuriko piezen erakustaldia izango da. Mendeurrena urtero eskaini ohi dituzten emanaldiekin eta irailerako prestatzen ari diren beste batekin borobilduko dute. Gainera, ehun urteko historia liburu batean jasotzeko asmoa dute.
Lierni Otamendi, Gari Otamendi, Nerea Unanue eta Egoitz Irazabalbeitia, Añorgako frontoian.Joseba Parron San Sebastian 
Mendea eta dantza gurutzatzen diren lekua da Añorga. Belaunaldiz belaunaldi iraun duen tradizioaren eta transmisioaren eredu da Arkaitz Añorgako Dantzariak taldea. Gipuzkoako dantzen historian toki nabarmena du, eta Euskal Herriko dantzak ikasiz eta irakatsiz bete ditu ehun urte. Hain zuzen ere, mendeurrenaren ospakizunekin hasteko, bihar, 1926-2026 Ehun urtez dantzan ikuskizun berezia eskainiko dute Añorgako frontoian, 22:00etatik aurrera.
Frontoiaren alboko plazan elkartu gara Nerea Unanue, Egoitz Irazabalbeitia, eta Gari Otamendi eta Lierni Otamendi anai-arrebekin. Lehen biak dantzariak eta egungo dantza irakasleetako bi dira, Joseba Astarberekin batera. Beste biek, berriz, lotura estua dute dantza taldearekin, eta mendeurreneko liburuaren idazketa prozesuan murgilduta dabiltza, beste hainbat kiderekin batera. Gainera, Gari dantzaria eta taldeko irakasle ohia da, eta Lierni dantza taldeko musikaria.
Dokumentatua dagoen lehen emanaldia 1926ko martxoaren 26koa dela nabarmendu dute. Sinbolikoki, ordea, Karmengo Amaren egunean kokatzen da dantza taldearen sorrera. Hau da, uztailaren 16an. «Añorgako Kultur eta Kirol Elkartea [AKKE] 1922an sortu zen. Hasieran, kultur jarduera zabaltzea zen helburua. Horrela, 1926an Jose Lorenzo Pujana dantza maisua kontratatu zuten, Gipuzkoa mailako garaiko esanguratsuetako bat. Askotan zuzentzen gaituzte, batzuetan diogulako Rezola fabrika izan zela maisua kontratatu zuena, eta, beste batzuetan, AKKE. Ordea, gogoratu behar da Rezolaren altzoan sorturikoa dela AKKE. Pujanak herriko dantzariak trebatu zituen egun seinalatuetan dantzatu ahal izateko», azaldu du Garik.
Añorgako dantza taldea hauspotu zuen beste pertsona garrantzitsu bat Josema Mendiola izan zen. «Bera, sortzez, Goiatz herrikoa da, baina umetan etorri zen Añorgara bizitzera. Dena dela, Argia dantza taldean sartu zen, eta, gerora, Añorgako dantza taldearekin bat egin zuen maisu gisa, irakaslerik gabe geratu zirelako. Hamarkada hori, Argia dantza taldearen garai oparoena izan zen, eta Añorgara dantza batzuk eta dantza ulertzeko manera ekarri zituen Mendiolak», adierazi du Garik.
Añorgako Dantzariak taldea 1920ko hamarkadan.Gorga
Izen propioa
1926an dantza taldea sortu zutenean, ez zioten izenik jarri, soilik Añorgako Dantzariak ziren. Beraz, Arkaitz izena gerora jarri ziotela esan du Garik: «Guk dakigunez, Joxean Lizarribarrek proposatu zuen Arkaitz izena. Argiako dantzaria izan zen eta Berria Taldeko administrazio kontseiluko presidentea. Añorgako harrobiari keinu bat egiteagatik proposatu zuen izen hori. 1967koak dira izenaren lehen aipamenak, gure dokumentazioaren arabera».
1970eko hamarkadara bitarteko euskal dantzaren transmisioa maisuen bidezkoa zen, eta dantza taldeek ez zuten izenik, soilik herriaren izena hartu ohi zuten. «Horregatik, gure taldearen jatorrizko izena Añorgako Dantzariak da, oraindik erabiltzen duguna», zehaztu du Liernik. «Transmisioa maisutik maisura egiten zen, eta esan dezagun frankismoaren garaian, 1960ko hamarkada bukaeran eta 1970eko hamarkadaren hasieran, joera bat sortu zela taldeei izena jartzeko. Euskal Kantagintza Berriarekin izan zuen harremana. Testuinguru horretan, gureari Arkaitz izena jartzea proposatu zuten», gaineratu du Garik.
Dantza taldearen sorreran eta hurrengo hamarkadetan, gizonen izenak soilik ageri dira. «Hasieran, soilik gizonezkoen taldea zen, bai. Bost urte geroago sortu zuten lehen neska taldea, 1931n», esan du Liernik. Aldiz, aurreneko emakumezko irakasleak Isidra Telleria —fandangoa eta arin-arina irakasten—, eta Zaldua ahizpak izan ziren. Gerora, 1970eko hamarkadan, Josema Mendiolarekin batera, Begoña Huegun aritu zen, eta oso garrantzitsuak izan ziren 1980ko hamarkadan, Mendiolak utzita izan zuen tartean, Garbiñe Berasategi, Sara Azkarate eta Miren Azkarate.
Donostiako Argia taldeak Añorgako dantzariei egindako ekarpena ere nabarmendu nahi izan dute lauek: «Zehazki, nabarmentzekoak dira Argia taldeko Juan Antonio Urbeltz dantzaria eta Marian Arregi haren emaztea eta musikaria».
1980ko hamarkada
Arkaitz Añorgako Dantzariak taldeak 1980ko hamarkadan egonkortu zuen egungo egitura. Ordutik, euskal dantza belaunaldiz belaunaldi transmititzea izan da helburua, eta haria ez da eten. «Ez da eten, baina azken hamarkadetan gorabeherak izan ditugu. Batez ere, maisuen belaunaldi aldaketa egiteko eta transmisioa bermatzeko», adierazi du Irazabalbeitiak. «Uste dut momentu jakinetan, planteatu izan diogula geure buruari ea zer nahi dugun, dantza taldea desagertzea edo gutariko bakoitzak geure burua aurkeztea. Beti dago norbait azken momentuan urratsa egiten duena».
Irazabalbeitiak berak aitortu duenez, ez da «gustagarria» denen aurrean jarri «eta agintzen hastea, irakasle moduan». Dena dela, haria ez eteteko «beharrezkoa» dela uste du: «Hori bai, dantza maisu ardura hartzen duzunean, dantzari izateari uzten diozu astean zehar, nahiz eta gerora ikuskizunetan dantza egin».
Arkaitz Añorgako Dantzariak taldearen emanaldi bat.Arkaitz Añorgako Dantzariak
Oinarria eta emanaldi seinalatuak
2009. urtea mugarri gisa ageri da Arkaitz Añorgako Dantzariak taldearen historian. Hasieratik oinarri gisa izan zituzten Ezpata dantza eta Brokel dantza eguneratu eta XXI. mendera egokitu zituzten. «Gure jatorrizko bi dantzak ziren, eta biei balioa eman genien. Hasieratik egin ditugu bi dantzak, eta gerora moldatu ditugu koreografiak eta jantziak. Generoa bateratu genuen dantzari taldeetan eta arropetan. Gainerakoan, lau lerroko ezpata dantza sartzeaz aparte, ez genituen gauza asko aldatu», azaldu du Garik.
Hain zuzen ere, dantza horiekin lotuta, urtean hiru emanaldi finko dituzte: Añorgan bi, maiatzean eta uztailaren 16an, Karmengo Amaren egunean, eta Donostian bat, abuztuaren 15ean, Ama Birjinaren egunean. Dantza taldeak urtean zehar duen dinamika «Euskal Herri osoko dantza ondarea ikastea eta berrikastea» dela dio Garik: «Izan ere, urtero dantzarien joan-etorria izaten dugu, eta berriei dantza horiek irakatsi behar zaizkie. Landurikoa emanaldien bidez erakutsi ohi dugu, eta, horretarako, hainbat emanaldi ditugu. Batetik, Añorgako egun garrantzitsuetan, maiatzean eta uztailean, eta, bestetik, Donostiako Aste Nagusian. Beste bi emanaldiekin alderatuta, maiatzekoa da urtero aldatzen dena. Beste biak finkoagoak dira».
Maiatzeko emanaldia «urteko lanketa erakusteko sortu» zela gaineratu du Irazabalbeitiak: «Azken batean, urtero dantza berdinak lantzeak dantzarien motibazioa gutxitu dezake. Horregatik, dantza emanaldi desberdin batek motibatzen gaitu eta ditu dantzariak». Hiru horiekin batera, laugarren bat ere aipatu du Liernik: «Dibertimendua». Otsailean izaten da, inauterien bueltan, eta 2022az geroztik egiten dute.
Urtean beste bi edo hiru emanaldi ere egiten ditu Arkaitz Añorgako Dantzariak taldeak. «Donibane Lohizuneko dantzaldian parte hartzen dugu. Euskal Herriko probintzia bakoitzeko dantza talde bat gonbidatzen dute, eta Gipuzkoaren izenean gu joaten gara. Aurten, beste batzuk sortu zaizkigu, eta baliteke lotura izatea mendeurrenarekin», nabarmendu du Liernik. «Nire ustez, taldea sasoi onean dago, eta horregatik emanaldi gehiago proposatzen dizkigute», gehitu du Garik.
Ehun urte geroago
Hain zuzen ere, azken urteotako egoerarik onenean iritsi da mendeurrenera Arkaitz Añorgako Dantzariak taldea. «Dantzari asko gaude, 35 inguru helduen taldean. Aldiz, haurrak 45 bat dira, hiru taldetan banatuta», esan du Unanuek. Urtero bi dantzari berri izan ohi ditu helduen taldeak, Irazabalbeitiak nabarmendu duenez: «Ez da erraza izaten haurrek helduen talderako trantsizioa egitea. DBH garaia ez da erraza izaten dantzari horiek mantentzeko».
Gainera, dantza taldearentzat «urte onak» izaten ari direla dio Unanuek: «Iaz, Boisera gonbidatu gintuzten, eta horrek asko motibatu zuen taldea, konpromisoari dagokionez, entseguetara etortzeko eta dantzatzeko. Aurten ere, mendeurrenaren harira, dantzariek konpromisoa dute behar den moduan ospatzeko. Horregatik iruditzen zaigu Arkaitz momentu onean dagoela. Ikusiko dugu datorren urtean!».
Aipatu moduan, 1926-2026 Ehun urtez dantzan ikuskizun berezia egingo dute bihar, Añorgako frontoian, 22:00etan. Ikusi ahal izango denaren aurrerapen txiki bat egin nahi izan du Irazabalbeitiak: «Mendeurrena gure ohiko dantzetatik ateratzeko aitzakia moduko bat izan da. Noski, betidanik transmititu izan dizkiguten dantzak eskainiko ditugu: Oñatikoak, Lapurdikoak, Zuberoakoak, soinu zaharrak… Bestalde, pizgarri moduan, Argia dantza taldearen hiru pieza hartu ditugu, eta gure dantza taldearen ezaugarrietara egokitu ditugu. Horrek esan nahi du helduen taldeko dantzari gehienek ez zituztela dantza horiek ezagutzen. Erronka bat izan da, eta gauez eskainiko dugu dantza horien guztien bilduma».
Arkaitz Añorgako Dantzariak taldearen emanaldi bat, Añorgako frontoian.Arkaitz Añorgako Dantzariak
Mendeurreneko festa
Añorgako frontoian egingo duten dantza erakustaldiaz harago, mendeurreneko festa bat ere prestatzen ari dira. Iraila bukaeran izango dela aurreratu du Unanuek: «Belaunaldien arteko dantza ikuskizuna izango da. 200 dantzari inguruk parte hartuko dugu. Zaharrenak ez dira horren zaharrak, 70 urteren bueltakoak direlako. Jende askok eman du izena, haientzat dantza eta taldea oso garrantzitsuak izan direlako. Hainbat belaunalditako hamabi bat talde egin ditugu, eta entseguak egiten ari gara Añorgako zinema zaharrean. Ilusioarekin eta motibatuta etortzen dira, eta hori benetan pozgarria da».
Iraileko emanaldia ere Añorgako frontoian izango da. Bazkari bat ere egingo dute alboko plazan, eta festa ez dela faltako diote lauek.
Asmoak eta erronkak
Ehun urteak beteta, datozen urteei begira jarri dira, eta Unanuek hartu du hitza: «Erronka nagusiena da urte luzez dantza irakasle gisa arituko den norbait topatzea. Urte asko daramatzagu Egoitzekin, eta bere azken urtea izango da. Duela bi urte, Egoitz zen maisu bakarra, eta laguntzaileak behar zituela esan zigun. Horregatik, jarri ginen irakasle Joseba eta biok ere. Hiruren artean ardura orekatzea lortu dugu. Nire ustez, hainbat maisuren arteko talde lana da egokiena transmisioarekin jarraitzeko».
Egungo helduen dantza taldean erreleboa hartzeko gaitasuna duten dantzariak daudela uste dute, baina landu beharreko prozesu bat dela aitortu dute.
Hasieran aipatu moduan, Arkaitz Añorgako Dantzariak dantza taldearen ehun urteko historia jasoko duen liburua prestatzen dabiltza. «Azken 25 urteotako historiari emango diogu garrantzia, aurreko 75 urteei buruzko liburua kaleratu genuelako 75. urteurrenean. Ez dugu errepikatu nahi, eta urte horien laburpen moduko bat jasoko dugu», aurreratu du Liernik. Abenduan argitaratzeko asmoa dute, Durangoko Azoka pasatuta. Izan ere, beraien helburua dantza taldearen ehun urteko historia dokumentatzea da.
Mendeurrena beteta, Añorgak dantzan jarraituko du urteak zenbatzen, dantzak ikasten, irakasten eta jendaurrean erakusten.
