Ilunpean dagoen tokian argia bota beharra dago
Zer da sexualki osasuntsu egotea? Luzaroan, erantzuna beldurretik eta arriskutik eraiki da: infekzioak saihestea eta preserbatiboa erabiltzea. Ikuspegi horrek, ordea, ekuaziotik kanpo utzi ditu giza esperientziaren zutabe nagusiak: plazera, desira, komunikazioa eta ongizate emozionala. Gaur, irailak 4, Osasun Sexualaren Munduko Egunarekin bat eginez, ikuspegi tradizional horren mugak hausteko zenbait profesionalen ahotsak bildu ditugu.
Jostailu sexualak, antisorgailuak eta abar.Oier Arribas Ciria 
Lerrook plazer hutsa izateko intentzioarekin daude idatzita; plazeretik, ongizatetik, desiratik. Definizioz eta kategoriaz betetako gizarte batean bizi gara: zer eta nor izan behar dugun, nola jokatu etengabe esaten diguten garaiotan, oraindik ere ezjakintasunak bahitzen gaituenean, erotikaz disfrutatu nahi dugunean, ausardia da tabuak apurtzeko bide bakarra. Eta gaur, irailak 4, Osasun Sexualaren Munduko Egunean, horretara datoz orriok, irakurle: oraindik ere osasun sexuala preserbatiboa erabiltzera soilik mugatzen duten horiei egindako deialdia duzue hau; disfrutatzeko gonbidapen bat, begiak, hankak eta ideiak zabaltzeko proposamen bat.
Prebentziotik ongizatera
Osasuntsu egotea beti lotu izan da gaixo ez egotearekin: kirolarekin, elikadurarekin, azala zaintzearekin. Eta osasun sexuala, berriz, sexu transmisiozko infekziorik (STI) ez edukitzearekin. Beldurrarekin, arduragabekeriarekin, preserbatiboarekin eta nahi gabeko haurdunaldiekin.
Baina sexualki osasuntsu egotea ez da, soilik, infekziorik ez izatea, ezta txar guztietarako prebentzio hutsa ere. Nork bere sexualitateak modu askean, seguruan eta atseginean bizitzea ere bada. Ongizate fisikoaz gain, alderdi psikologikoa, emozionala eta soziala zaintzea da. Bizirik sentitzeko egiten duguna, bakarka, binaka, taldeka. Identitatea, aniztasuna, erotika eta, genitaletatik harago, plazera sentitzeko bide guztiak: horiek guztiak ere badira osasun sexuala.
Osasun sexuala ez da, soilik,
infekziorik eza edo arriskuak saihestea;
ongizate integrala, desirak eta sexualitateak
askatasunez gozatzea ere bada
Genitalak eta sexua
Hizkuntzak, hitzek zuzenean baldintzatzen dute gure barne mundua, gure intimitatea eta harremantzeko era. Sexualitateei buruz hitz egitean, maiz, medikuntzaren babesean, arriskuetara edota anatomia genital huts batera lerratzen da diskurtsoa. Baina, zer da osasuna, sexuaz ari garenean? Eta sexua bera?
Erizaina izateaz gain, sexologoa ere bada Libe Osa (Zumaia, 1995). Kontsultan pazienteak artatzeaz gain, Donostiako Udalaren bidez sexu heziketa eskaintzen du hiriko zenbait ikastetxetan. Azaldu duenez, sexologiak ez du «osasun sexuala» kontzeptua ardatz nagusitzat, termino horrek arreta «osasun-gaixotasun binomiora» eta gorputzaren atal oso zehatzetara —genitaletara— eramaten duelako: «Genitala gauza bat da, eta sexua beste bat; baina osasungintzatik nahastu egiten dira. Sexua da gure paradigma, eta horrek gizakiongan eragiten dituen ondorio guztiak: identitatea, aniztasuna, erotika, desirak…». Funtsean, «gustura egotea» da gakoa: «Asko zentratzen gara lehen pertsonako bizipenetan».
Libe Osa, sexologoa eta erizaina.Nagore Garmendia
Errua alboratuz
Askatasuna eta segurtasuna aipatu ditu, aldi berean, Oskar Aierdik (Villabona, 1987); Donostiako Ospitalean Osakidetzaren HIESAren eta Sexu Transmisiozko Infekzioen Planaren koordinatzaile nagusia da bera.
Bere ikuspegitik, gizartean joera handia dago sexualitateak medikuntzarekin eta, ondorioz, metodo antisorgailuekin soilik lotzeko: «Askoz ere gehiago hitz egin beharko litzateke preserbatiboaz eta ITSetaz, baina ikuspegi positibo batean, erruduntasun mezurik gabe, eta gozamena oinarri hartuta; hau ere gure osasunaren parte da».
«Askoz ere gehiago hitz egin beharko litzateke
preserbatiboaz eta ITSetaz,
baina positiboan; ez erruduntzen»Oskar Aierdi, medikua
Eskolen hutsunea
Haurtzarotik zahartzarora arte, sexualitateek gure bizitzako etapa guztiak zeharkatzen dituzte, baina gizarteak gaiari heltzeko duen moduak hutsune eta kontraesan sakonak erakusten ditu, oraindik. Sexu heziketak errotiko aldaketa bat behar du, Osaren ustez: arriskuen prebentzio soilari begiratzeari utzi, eta ongizate integrala erdigunean jarri behar da. Sexua ere bada maitatzeko gaitasuna ematen diguna. Eta gero daude maitatzeko moduak.
Sexologoak adierazi duenez, haurrei gauzak argi azaltzen ez zaizkienean, helduen isiltasunak eta ezagutza faltak arrakala handiak sortzen dituzte. Ondorioz, haurrek beren kabuz eraikitzen dituzte ideiak, sarritan, beldurretatik edo uste okerretatik abiatuta. Dena dela, hezkuntzan arazo estruktural larria dagoela salatu du Osak: nahiz eta legeak sexu heziketa bermatu beharko litzatekeela esan, erakunde publikoen konpromiso faltagatik ekimen bakoitza ikastetxeen edo udalen borondate hutsaren esku geratzen da.
Autoexijentzien zama
Horrez gain, osasun arloan ere formakuntza gehiago beharrezkoa litzatekeela deritzo Osak. Dioenez, prebentzioa eta preserbatiboa nola erabili azaltzea anbulatorioetatik egin daitekeen zerbait izanik, eskolan aniztasuna, komunikazioa eta harreman gustagarriak sustatu beharko lirateke, lehentasunez: «Horiek lehen lerroan jartzea inportantea da, jendearen bizipenak entzuterakoan konturatzen garelako hori dela gehien mugitzen gaituena, kudeatzeko tresna gehien eskatzen dituena», azpimarratu du.
«Aniztasuna, komunikazioa eta desirak
lehen lerroan jartzea inportantea da»Libe Osa, sexologoa eta erizaina
Agian, ezinegona sortzen duena ez da preserbatiboa nola jarri; agian denbora eta espazioa behar dira, konpartitu nahi duguna argi izateko: «Harremanetan asko eragiten du gure buruari edo ondokoari sartzen diogun presioak, harremanak nolakoak izan beharko liratekeen dugun ideiarengatik», dio Osak. Presio hori, hain zuzen, desio duguna normala den edo ez epaitzeko ohituratik elikatzen da.
Fikzio komertziala
Sarritan aipatu ohi da pornografia dela gazteen lehen eskola, sexuari dagokionez; baina errealitateak erakusten du ez duela inolako hezkuntza asmorik. Funtsean, «diru asko mugitzen duen industria komertzial bat da», Osak azaldu duenez, fikziotik, ikuslea kitzikatzeko helburuarekin sortua. Hala, ezinbestekoa da eskoletatik tresnak eta pentsamendu kritikoa eskaintzea, fikzioari dagokion lekua eman diezaioten, eta ez diezaioten giza harreman errealen eredua ordezkatzen utzi.
Koxka nagusia, sexologoaren ustetan, ez datza pornografia existitzean edo hura debekatu behar den ala ez eztabaidatzean; baizik eta zergatik hartzen den eredu gisa. Gizartean maitasun harremanen inguruko erreferentzia falta handia dagoenez, pornografian ikusitakoa eredu bihurtzen da: «Jendeak uste du hori dela egin behar dena, gizakiok desio duguna, gizaki baten maitasun edo harreman erotiko baten ideala hori izango balitz bezala».
Mekanika hutsa
Sexua oraindik «animaliatasunetik» ulertzeak, ordea, giza sexualitateak maila oso «basiko eta kopulatibo» batera murrizten ditu: erritmo mekaniko eta errepikakor baten bidez gizonezkoaren orgasmo azkarra bilatzera bideratuta dago, animalien kopulazio jardueraren antzera. Horrek uste oker batera garamatza, gizakiok desiratzen duguna praktika mekaniko hori dela pentsaraziz. Sexologiaren teoriak eta bizipenek, ordea, kontrakoa erakusten dute: «Maitasun edo sexu harremanetan gehien baloratzen dena da konpartitu ahal izatea, gustura egotea, maitatua sentitzea eta maitatzea».
Oskar Aierdi, medikua.Nagore Garmendia
Infekzioen joera
Gizarte ohituren bilakaerak eta STIen gorakadak errotiko aldaketa eskatzen dute. Donostiako Ospitaleko profesionalen esperientziak erakusten duenez, preserbatibora soilik mugatutako ikuspegi tradizionala motz geratu da; horren ordez, norberaren zaintza integrala eta prebentzio konbinatua sustatzea da egungo erronka nagusia.
EAEko datu epidemiologikoek joera argia eta kezkagarria marrazten dute: 2020az geroztik, derrigorrezko aitorpeneko infekzioek gorakada nabarmena izan dute. Klamidia tasak bikoiztu baino gehiago egin dira (100.000 biztanleko 57 kasutik 139ra pasatuz, urtean 3.000 kasu baino gehiagorekin), eta gonorrea (1.800 kasu inguru) zein sifilisa (345 kasu) ere asko hazi dira. Infekzio hauek ez dituzte nerabeak bakarrik ukitzen: klamidia 20 eta 30 urte arteko gazteengan kontzentratzen den arren, gonorrea eta sifilisa 35 eta 45 urte bitarteko helduenganaino zabaltzen dira: «Urruti ikusten ditugu infekzioak, eta oso gertu daude», ohartarazi du Aierdik.
STIen gorakadari aurre egiteko,
preserbatibotik harago doan prebentzio konbinatua
eta erru mezurik gabeko ikuspegi positiboa behar dira
Arriskuen iceberga
Gorakada horren atzean hainbat faktore elkartu dira: batetik, harremantzeko moduak aldatu egin dira aplikazioen bidez —Tinder, kasu—, eta substantzien kontsumoak —alkohola edo bestelako drogak— babes neurriak erlaxatzea dakar. Bestetik, nahi gabeko haurdunaldien aurkako metodoen zabalkundeak —DIUa, pilula antisorgailua edo biharamuneko pilula— haurdunaldiaren beldurra ezabatu du, eta, horrek, maiz, preserbatiboaren erabilera murriztea ekarri du. Horregatik, proben eragina azpimarratu du medikuak: «Gero eta proba gehiago egiten ari gara, eta asintomatikoak diren STI gehiago diagnostikatzen ditugu».
Izan ere, infekzio hauetako batzuen ezaugarri nagusietako bat bada izaera asintomatikoa: azalean sintomak dituzten kasuak soilik ikusten dira, baina ur azpian sintomarik gabeko infekzio multzo handi bat dago. Zakilean azkura edo fluxu bidez errazago nabaritzen diren bitartean, baginan, bulban, eztarrian edo uzkian oharkabean igaro daitezke. Hori dela eta, sintomarik ez izateak ez du esan nahi transmisiorik ez dagoenik; arrisku jarduera baten ostean probak egitea ezinbestekoa da.
Giza Immunoeskasiaren Birusean —GIB—, aldiz, egoera egonkor mantentzen da tratamendu berriei esker. Diagnostiko goiztiarrak birusa kontrolatu eta lokartu egiten du, pertsona hies fasera iristea eragotziz. Birus karga detektaezina denean, transmisioa ezinezkoa da, baita babesik gabeko harremanetan ere. Arriskurik handiena, ordea, infekzioa jakin gabe transmititzen duten pertsonengan dago. Horregatik defendatzen dute medikuek prebentzio konbinatua: GIBa saihesteko PrEP tratamendua (infekzioa aurreikusteko eguneroko pilula), txertoak, hesi metodoak eta proba erregularrak uztartzea; izan ere, «ez da beldurra eduki behar, ardura baizik».
‘Skincare’ bai, ‘Sexcare’ ere bai
Ikuspegi hori gizarteratzeko sortu du Osakidetzak, Eusko Jaurlaritzarekin eta Osasun Publikoarekin elkarlanean, Sexcare kontzeptua, azala zaintzeko modan dagoen skincare-aren antzera.
Inguruko tabuek eta (auto)estigmak sortutako urduritasuna eta beldurra dira medikuek kontsultan gehien ikusten dutena. Horregatik, Aierdik azpimarratu du medikuen lana ez dela, soilik, probak egin eta tratamendua jartzea, hezkuntza ere eskaintzea baizik. Medikuntzak pauso azkarrak ematen dituen bitartean, aldaketa sozialak askoz motelago doazela gaineratu du medikuak: «Informazioa inoiz baino eskurago daukagu, eta, aldi berean, ezjakintasun handia dago». Dioenez, tabuen aurka jotzeko modu bakarra gardentasuna da: «Ilunpean dagoen tokian argia bota beharra dago».
Gune anonimoak
Lotsa eta beldur horri aurre egiteko, Osakidetzak epaiketarik gabeko gune seguruak eta anonimoak jarri ditu martxan. STIetarako kontsulta espezifikoak daude Donostian, Bilbon, Gasteizen eta Mendaron.
Bertara joateko, ordea, ez da medikuaren baimenik behar: deitzearekin soilik, zuzenean, profesional aditu batekin hitzordua lor daiteke. Horrez gain, EAEko 60 farmaziak hitzarmena dute Osasun Sailarekin, GIBaren proba azkarrak egiteko: zerbitzua guztiz anonimoa da, bost euro balio ditu eta minutu gutxitan ematen du emaitza.
Mina eta bizipenak
Gorputzaren zaintzak, minak eta bizitzako etapa desberdinetako zailtasunek agerian uzten dute sexualitateak ez direla funtzionamendu fisiologiko huts bat. Medikuntzaren, sexologiaren eta merkataritza erotikoaren arteko mugan, pertsonen bizipenek ikuspegi integral bat eskatzen dute, non alderdi organikoa eta biografikoa ezinbestean elkartzen diren.
Antiguako La Gata Con Botas denda erotikoko arduradun Patricia Hernandezek (Andoain, 1981) egunero ikusten du nola bihurtu den bere espazioa osasun eta ongizate gune. Bezero asko medikuengandik bideratuta iristen dira lehortasunari edota minari aurre egiteko soluzio bila. Menopausian, adibidez, ohikoa da emakumeak sexu harremanetatik aldentzea; gerora berriz ekitean, ordea, ehunak lehortu eta atrofiatu izanagatik mina agertzen da, eta garunak plazera ukatu eta blokeoa ezartzen du.
Gazteengan ere agertzen da lehortasuna pilula antisorgailuen edo bestelako faktoreen eraginez. Horregatik, funtsezkoa da lasaitasuna transmititzea: azala zaintzeko krema ematen den modu berean, eremu erogenoak hidratatzea eta lubrifikatzaileak tratamendu gisa erabiltzea ezinbestekoa da marruskadura eta mina saihesteko.
Patricia Hernandez, La Gata Con Botas denda erotikoko dendaria.Nagore Garmendia
Emozioak eta blokeoak
Osak zailtasun horien jatorrian sakondu du: medikuari alderdi organikoak artatzea dagokion arren, min eta disfuntzio gehienek arrazoi biografiko sendo bat dute atzean. Norberak bizitako esperientziek, pentsatzeko moduak, autoexijentziak eta espektatiba zurrunek eragin zuzena dute gorputzaren erantzunean. Sexu heziketaren xede nagusietako bat da, hala, pertsonak «izan beharko lukeen» horretatik aldendu eta benetako desioetatik gidatzea.
Emakumeen kasuan, historikoki aluarekiko eta gorputzarekiko ezagutza eza, lotsa eta jakin-min falta nagusitu dira. Mitoak eta erru sentimenduak belaunaldiz belaunaldi transmititu dira, eta horiek baldintzatu egiten dute gozamena. Gainera, Osak azaldu duenez, gizartean joera handia dago genitalak emozioetatik bereizteko, beren kabuz funtzionatuko balute bezala; errealitatean, genitalen erantzuna egoera mentalaren eta emozionalaren isla zuzena da.
Horren aurrean, blokeoak; beldurraren aurrean sortzen diren paralizazio horiek. Minari edo frustrazioari dion beldurrak pertsona harrapatuta uzten du, aurretik norbere burua behartzeagatik izandako esperientzia desatseginek kale estu baten moduko zerbaitetan sartzen gaituztetelako: mina sentitu edo ezer ez egin. Sexologiaren egitekoa da zailtasun hori pertsonaren bizipen orokorrean kokatzea, presioak askatzea eta beste irtenbide batzuk eskaintzea, sexualitateak zigorretik askatu eta ongizate osora bideratzeko.
Denda erotikoen iraultza
Eremu komertzialean ere espazio seguruak sortzea ezinbestekoa izan da tabuak gainditzeko. Hernandezek bereizketa argia egiten du garai bateko sex shop ilun eta itxien eta egungo boutique erotikoen artean. Bere denda argitsua da, kalera irekia eta arreta pertsonalizatuan oinarritua: «Guztiok gatoz norberaren gozamenerako eta osasunerako». Pandemia garaian, satisfyer gailuaren fenomenoak kuriositatea piztu zuen gizartean, eta adin guztietako pertsonei ireki zizkien ateak, baina dendaren balio nagusia entzute aktiboan eta enpatian datza. Epaiketarik gabeko gunea denez, sarritan, negarrak, besarkadak eta konfidentzia sakonak partekatzen dituzte bertan.
«Satisfyer-ari esker,
kuriositatea piztu zen gizartean,
baita adineko jendearengan ere»Patricia Hernandez, La Gata Con Botas denda erotikoko dendaria
Esparru horrek askotariko errealitateak biltzen ditu: mugikortasun murriztua edo desgaitasunak dituzten pertsonek beren beharrak asetzeko bideak aurkitzen dituzte horrelako dendetan, eta prostatako ebakuntzak izan dituzten edo erekzio arazoak dituzten gizonek odol zirkulazioa suspertzeko kremak baliatzen dituzte, plazera ematen eta sentitzen jarraitzeko. Hernandezek beti azpimarratzen du dendak osagarri gisa funtzionatzen duela, lehentasuna profesionalarengana jotzea dela ahaztu gabe.
Desira eta orgasmoa
Hernandezek dioenez, betikoari osagai berriak eranstea da jostailuen asmoa. Gizon askok jostailuekiko izan duten ordezkatze beldurra ere gezurtatzen du dendariak: izan ere, gailu elektroniko batek ezin du gizakien arteko hurbiltasun emozionala ordezkatu: «Lagungarriak dira, ez etsaiak». Eremu horretan, joerak eta teknologiak etengabe berritzen ari dira: klitoria zein glandea estimulatzeko xurgatze, bibrazio eta pultsazio efektua duten gelak, lubrifikatzaileak, efektu termikoak eta masaje olioak garatu dira.
Plazeraren bilaketak, norbere gorputzaren esplorazioak eta jostailuen gorakadak aldaketa handia ekarri duten arren, sexologiak ñabardura garrantzitsua gehitzen dio ikuspegi komertzialari. Osak ohartarazi du gizarteak «plazera obsesiboki bilatzen duela» eta, maiz, plazera eta orgasmoa nahastu egiten direla: «Oso plazer handiak bizi daitezke orgasmorik gabe, eta plazer gutxiko orgasmoak ere izan daitezke».
Sexologoaren arabera, fokua desiran bertan jarri behar da: oheratzeko gogoan bai, baina norbaitekiko jakin-mina, interesa, hurbiltasuna eta elkarrekin egoteko nahia ere bada desira. Kitzikapena gorputzaren alterazio fisiko bat den bitartean, desira konexio askoz zabalagoa da.
Lubrifikatzaileak.Nagore Garmendia
Norbera da jostailua
Era berean, jostailuen arriskuaz ohartarazi du Osak: «Iruditzen zait jostailuek eklipsatu egiten dutela beste guztia, edo mantentzen gaituela, berriro ere, genitalekiko eta orgasmoekiko obsesioan; dirudienez, harremanak aberasteko nahitaez produktuak erosi behar dira». Baina ezer erosi gabe, «gorputzaren potentzialitate guztia» deskubritu daiteke: «Askotan, ez gara kontziente gure gorputzarekin soilik, zenbat gauza probatu daitezkeen. Gu gara jostailu nagusia».
Plazera eta desira ezin dira mugatu genitaletara,
orgasmo azkarrera edo jostailuetara;
presioetatik askatuta, gorputza bera da jostailu nagusia
Kanonen zama
Emozionalki, gorputzen gaineko exijentziek pisu handia dute, oraindik. Osak agerian utzi du autoestimua oso baldintzatuta dagoela gizarteak ezarritako kanon zurrunengatik: «Fisikoki nolakoak izan behar garen horretan asko exijitzen digute; besteentzat erakargarri izateko gorputz jakin bat izan behar dugula sinetsarazi digute».
Autoestimua indartzeko lehen urratsa da pertsona bakoitza den bezalakoa izanda erakargarria dela ulertzea. Izan ere, erakarpenean, faktore sakonagoak sartzen dira jokoan: «Jendeak gehien baloratzen dituen ezaugarriak koherentzia, izaera jatorra eta bizikidetzarako gaitasuna dira», dio Osak.
Intimitatea etengabeko bilaketa eta esplorazio zintzo bat da, egun. Eta lerro hauen hasierako gonbidapenak bere horretan dirau: osasuntsu egotea gozatzea ere badelako, eta gozatzea, funtsean, geure buruari bizitzen uztea delako.
