«Bertako jantziekin ezin zen dantzatu»
Arantza Aranguren Telleria (Amara, 1933) eta Maria Rosario ‘Rosari’ Aranguren Telleria (Amara, 1934) ahizpak Lorenzo Pujanarekin hasi ziren nesken dantza talde batean. Geroago, haien anaia Juan Josek, beste hainbat lagunekin batera, Goizaldi dantza taldea sortu zuenean, haiek ere dantza taldean aritu ziren, zenbait urtetan zehar.
Arantza, ezkerrean, eta Rosari, eskubian, dantzatzen. 
Nola hasi zineten dantzan?
Arantza Aranguren Telleria (A.A.): Donosti Berri elkartearen ondoan Guria taberna zegoen, Easo plazan. Bertako presidentea, Jesus Braceras zena, ezagutzen zuen Lorenzo Pujanak, eta horregatik etorri zen.
Rosari Aranguren Telleria (R.A.): Neska dantzari talde bat sortu nahi zuelako.
A.A.: Pujana 1940ean etorri zen Donostiara, eta 1941-1942 inguruan hartu gintuen. Gipuzkoako probintzian zehar bazeuzkan beste taldeak. Eta udalak kontratatu zuen, hemen ere neska talde bat egon zedin. Horregatik zebilen neska bila.
Entseatzen hasi eta, urtebete eman genuen ikasten Easo plazan jartzen zuten oholtzan dantzatu aurretik. Festak zirenean jartzen zuen oholtza Donosti Berri elkarteak.
Garai hartan, bertako jantziekin ezin zen dantza egin, debekatua zegoen. Horregatik, udalak uzten zizkigun jantziak, udalak berak eginak. Gona urdin tolesdunak eta blusa zuriak eramaten genituen.
Geroago, bertako jantziekin dantzatzea baimendu zutenean, Plaza Berrian dantzatzen ginen jada.
Gero, Pujana gaixotu egin zen, eta, zendu zenean, bere semeak jarraitu zuen klaseak ematen, Candido Pujanak.
R.A.: Pujana (aita) zegoenean, neskak aukeratzen joan zen. Ni ez ninduen aukeratu hasieran; «zu ez, txikia zara», esan zidan.
Hala ere, ni entseguetara joaten nintzen, ez zitzaidan axola, banku baten esertzen nintzen, beste neskak dantzatzen eta ikasten ari ziren bitartean.
«Garai hartan zeuden dantza denak ikasi genituen. Orain, gehiago egongo dira…»
Bazegoen dantza bat, ordea, pauso bat, ez zitzaiena ondo irteten. Ez dut zugatik esaten e [Arantzari, barrez]. Nik banekiela esan nuen, eta Pujanak esan zuen «ba, etorri hona». Eta dantzatu nuen pausoa. Kapitaina egin ninduen [barrez]. Horregatik lehenengoa nintzen, beste nesken aurretik dantzatzen nintzen.
Candido Pujanak hasi zuen Goizaldi dantza taldea.
R.A.: Hala da, bai, baina, horren aurretik, gu Lorenzorekin ikasiak ginen. Geroago izan zen, gure anaia Juan Jose, Oronoz, eta beste hainbaten artean hitz egiten hasi zirenean, Goizaldi sortu zuten momentua.
1948 urterako [urte hartan sortu zuten Goizaldi dantza taldea], zenbatetan dantzatuko genuen guk…
Hasi zinetenean, amaratarrak zineten taldeko denak?
A.A.: Bai, ia denak Amara auzokoak ginen, Easo ingurukoak. Arroka, Osasun Iturria eta Autonomia kaleetakoak… Urbieta kalekoa zen baten bat ere bazegoen.
Gona urdin tolesdunak eta blusa txuriak erabiltzen zituzten.Aranguren Telleria familia
Non egiten zenituzten entseguak? Nolakoak ziren?
R.A.: Kontserbatorioaren beheko lokalean.
A.A.: Klasean, Lorenzo Pujanak irakasten zizkigun dantza pausoak, berak erritmoa markatzen zuen artean. Pausoak ondo ikasiak genituenean, guk dantzatu genezan, abestia kantatzen hasten zen «la, la, la» eginez [bi ahizpak aurreskua kantatzen hasi dira, Pujanak egiten zuen moduan]. Beti «la» horrekin abesten zuen, oraindik entzun dezaket.
Ondoren, dantza barneratua eta ikasia genuenean, txistulariak etortzen ziren kontserbatorioan entseatzen genuen lokalera, eta haiekin egiten genituen azken entseguak.
Goizaldi taldean zinetenean, hiru anai-arreba zineten bertan. Etxean ere entseatzen zenuten?
R.A.: Noski. Bakoitza bere aldetik, denbora genuenean. Zuberoako dantzarekin ginenean [godalet dantza], etxean entseatzen hasi ginen –edalontziaren gainera salto egin behar den dantza hura–, ea nork lortzen zuen edalontzia ez erortzea probatzen.
A.A.: Nik ere etxean egiten nuen, baina, ondoren, ez nuen dantzan parte hartzen.
«Nahiz eta ez genituen dantzatzen, jakin bagenekizkien mutilen dantzak»
R.A.: Dantza mutilena zelako, neska bakarra behar zen eta ni deitzen ninduten.
Goizaldi dantza taldea sortu zenean, zuek ere dantzatzen jarraitu zenuten. Zenbat urtez?
A.A.: Bai, jarraitu genuen. Ni Rosari baino lehenago irten nintzen taldetik, 18 edo 19 urte inguru nituenean.
R.A.: Bai, ba, 17 urte baino gehiago banituen Goizaldi utzi nuenean –adin hori nuenean joan ginelako Madrilera dantzatzera–.
Beraz, Donostiatik irten zineten dantzatzera.
A.A.: Astigarragan dantzatu ginen behin. Beste batean, Errenterian edo inguruan ere, gogoratzen dut Topoan joan ginela bertara. Ondoren, taldea osatu zenean, gehiago irteten ziren dantzatzera.
R.A.: Azpeitian ere egon ginen, ezkontza batean. Madrilen, pelikula baten grabaketan egon ginen, La Pluma del Viento zuen izena. Madrilen astebete egotekoak ginen, bi aste egon ginen han, ordea. Grabaketaren zati batzuk errepikatu behar izan genituen eta.
Ondoren, Actualidades zineman proiektatu zuten, hemen Donostian. George Guetary eta Carmen Sevilla agertzen ziren, baina ez zen oso film ona, nahiko txarra zen.
Goizaldi dantza taldeak 25 urte bete zituenean, garaiko dantzariak eta dantzari ohiak, sanjoanetan dantzatzen.Aranguren Telleria familia
A.A.: Beste behin, Txofreko zezen plazan dantzatu ginen.
R.A.: Bai, Gipuzkoako leku ezberdinetatik etorri ziren hainbat talde bertan dantzatzera.
A.A.: Zinta dantza dantzatzeko gure txanda izan zenean –ez zait inoiz ere ahaztuko–, nahastu egin ginen. Irudia gaizki geratu zen eta izugarrizko amorrua eman zigun.
Dantza horretan pertsona bat nahastearekin nahikoa da irudia ondo ez ateratzeko. Gainera, zezen plazan gertatu zitzaigun. Hori bai, ez ginen inoiz ere berriro ere nahastu.
Zein dantza egin ohi zenituzten?
R.A.: Aurreskua, paseoa…
A.A.: Paseoan bi ilaratan jartzen ginen, eta Rosari erditik joaten zen, dantzatzen.
R.A.: Lehenik bakarrik dantzatzen nintzen, aurrealdean, eta, ondoren, erditik pasatzen nintzen.
«Salto egin behar direnak ere badakizkigu, kontua da ezin dugula!»
A.A.: Dantza guztiak ikasi genituen. Makilekin egiten zena, arku dantza, aurreskua, txapekin dantzatzen genuena, zinten dantza…
R.A.: Garai hartan zeuden dantza denak ikasi genituen. Orain, gehiago egongo dira…
Sanjoanetan ere dantzatzen zineten Plaza Berrian?
A.A.: Bai. Bertako jantziak erabiltzen utzi ziguten, eta familiek egiten zituzten hasieran. Geroago, udala bere bertako jantziak guri uzten hasi zenean, hasi ginen plaza Berrian sanjoanetan, zuhaitza erretzen zuten bitartean. Bai neskak, baita mutilak ere.
R.A.: Gero, Eason amaitzen genuen. Plaza Berritik irten eta bertaraino dantzan joaten ginen.
A.A.: Txistularia Ansorena zen, orain dagoenaren (Jose Ignazio Ansorena) aitona izango zen. Kontserbatoriora etortzen zen, emanaldia aurretiko azken entseguetara, txistulari guztiekin, gurekin entseatzeko.
R.A.: Nirekin oso atsegina zen, esan ohi zidan: «Oinarekin seinalea egiten dizudan momentuan, zu has zaitez dantzatzen».
A.A.: Urtero joaten gara, oraindik ere, sanjoanetan egiten duten dantzaldia ikustera.
R.A.: Bai, noski. Asko gustatzen zaigu ondo dantzatzen direla ikustea.
Ezkerretik hasita: Arantza, Juan Jose eta Rosari anai-arrebak.Aranguren Telleria familia
A.A.: Gainera, taldea osatu eta 25 urte pasatu zirenean –gu ordurako ezkonduta ginen, seme-alabekin, baita gurekin ibili zirenak ere–, Goizaldiko dantzari ohiak gonbidatu gintuzten, garaiko dantzariekin, Plaza Berrian sanjoanetan dantzatzera.
R.A.: Eta han egon ginen. Kaleko jantziekin.
A.A.: Neskak bai, baina mutilek zuriz jantzita egin zuten. Hori bai, dantzatu ondoren, denak elkarrekin bazkaltzera joan ginen, kide ohiak eta garaikoak. Gure garaikoak senar, emazte eta seme-alabekin ere joan ginen. Talde ederra egon ginen.
Zuen alabaren bat ere dantzatu zen Goizaldi dantza taldean, ezta?
A.A.: Bai. Nire alaba Maite. Ez dakit zenbat urtez egon zen bertan.
R.A.: Nire semeek ez zuten nahi izan. Nik esaten nien, bai, ea ez ziren dantzatu nahi; haiek, ordea, ezetz, ez zutela nahi. Baina polita izaten zen Maite dantzatzen ikustera joaten ginenean.
Nola ikusten duzue orain dantza taldea? Gauza asko aldatu direla esango zenukete?
R.A.: Neska batzuek mutilarena egiten dute dantzatzean, hori, adibidez, asko aldatu da.
A.A.: Guk egiten genituenen dantza desberdinak egiten dituzte orain ere, beste hainbat dantza gehiago dituzte.
Zumarragan, adibidez, ezpata dantza mutilek soilik dantzatzen zuten orduan. Neskok ere bertan egon behar dugu.
«Gure anaia Juan Josek esaten zuen moduan ‘nik euskaraz oinekin egiten dut’»
R.A.: Orain badaude neskak, badakitelako ezin dituztela emakumeak atzean utzi. Neskek espabilatu dute.
A.A.: Behar den moduan. Nik ezpata dantza gustura egingo nuen bere garaian, oso polita da.
Pausoak badakizkigu e [erakustaldia egin du, ezpata dantzako pausoak eginez bi eskuekin; Rosarik ere dantza egin du, esku bakarrarekin].
R.A.: Esku batekin egiten zen, ondoren, bestearekin, eta amaitzeko, biekin.
A.A.: Badakit, baina biekin ari nintzen, amaiera bakarrik egiten, politagoa delako.
R.A.: Hala ere, oso urte politak izan ziren, oso gustura aritu ginen dantzan.
A.A.: Eta nahiz eta ez genituen dantzatzen, jakin bagenekizkien mutilen dantzak.
R.A.: Kaxa gainean dantzatzen dena izan ezik [kaxarranka].
Arantza, ezkerrean, eta Rosari, eskubian.Joseba Parron San Sebastian
A.A.: Ni hor gainera ez naiz erotuta ere igoko [barrez].
R.A.: Bazegoen beste dantza bat, ez dakit neskek orain ere egiten duten edo ez; launaka dantzatzen zen, Arbulok asmatu zuen, azkar-azkar egiten den hura.
A.A.: Bai, makilekin egiten zuten. Gero eta azkarrago dantzarazten zieten. A zer abiadura hartzen zuten…
Gaur egungo dantzarik al ikusi duzue gaztetan ikastea gustatuko litzaizuekeena?
A.A.: Dantza berriak irakasten badizkigute, ikasi ditzakegu oraindik ere! [Barrez]
R.A.: Lehen bezala ezin dugu dantzatu. Aurrekoan, adibidez, etxeko sukaldean jarri nintzen aurreskua dantzatzen eta, ene! Hanka altxatzeko eta salto egiteko… zelako desberdintasuna! Gaztea zarenean, hegan egin dezakezula dirudi, orain, ordea, gorputzak pisatzen du.
A.A.: Hala ere, oraindik badakizkigu saltorik ez duten dantzak.
R.A.: Salto egin behar direnak ere badakizkigu, kontua da ezin dugula [barrez]!
Garai hartan bazinate orain bertan, zein dantza nahiko zenukete egin?
R.A.: Nik aurreskua oso gustuko nuen. Beraz, hori bera.
A.A.: Biok genuen gustuko, bai. Goizaldiko kide batzuekin elkartu ginen orain dela gutxi. Kontserbatorioan duten lokalean. Haiekin hitz egiten egon ginen lehenengo, baina, ondoren, dantza pixka bat ere egin genuen ea zertaz gogoratzen ginen ikusteko.
Eta dantza guztiak gogoratzen ditugu! Haiek kantatu artean, gu dantzan aritu ginen, lehenik makilekin eta ondoren txapekin. Horrelakoak ez dira ahazten.
R.A.: Batez ere, gustura hartzen dituzun kontuak, goxotasunez ikasten dituzunak,, ez dira ahazten, ez.
Arantza, ezkerrean, eta Rosari, eskubian.Joseba Parron San Sebastian
Euskal dantzan arituak, adituak akaso, bazarete. Euskaraz, ordea, gutxi.
R.A.: Bazkarietan, dantzatzera beste herrietara joaten ginenean… Gure anaia Juan Josek –euskaraz ez hitz egiteak pena ematen ziolako– esaten zuen moduan: «Nik euskaraz oinekin hitz egiten dut».
Niri asko gustatu zitzaidana honakoa izan zen: bazegoen mutilen taldean, Oskar izeneko mutil bat. Oso altua zen. Eta ausarta izan zen, garaian ikurrina ateratzea debekatua zegoen eta, ba ikurrina bat hartu zuen, eta korroan zeudela, erdian jarri eta astindu egin zuen. Hain ginen denok hunkituta…
A.A.: Baina utziko zuten, hartu eta eramango zuten, bestela.
R.A.: Ez, ez, ez. Ezin zen ikurrina atera, debekatuta zegoen! Oskarrek, ordea, egin zuen, eta denok harritu ginen.
Gero txalotu ere egin genuen bere ausardiagatik. Inork ere ez, inork ez zuen ezer esan. Zer esango zuten, ba; denok haien aurka joango ginen, ezer esan balute.
