Historian atzera gehiegi egin gabe, hirian txokolatea zen edari nagusia. Oso zabaldua zegoen kontsumoa. 1700 urtean, esaterako, bizilagunek goizero gosaltzen zuten. Etxeetan, ohorezko keinua zen edaria bisitariei eskaintzea.
Txokolate saltzaileak, 1928an. (Argazkia: Fototeka)
Zaila da Donostia zapore batekin lotzea, urtean zehar usain ezberdinek janzten baitute hiria. Santomasetan, adibidez, txistorraren zaporea da nagusi. Euskal jaietan, berriz, sagardoarena eta txakolinarena. Udaran, garagardoa da askorentzako edarien artean jaun eta jabe. Garai batean ere, beste zapore bat zen nagusi hiriburuko karriketan, txokolatearena, alegia.
Amerikatik ekarritako produktuak Donostian zuen garrantzia ezagutzeko, 300 urteko saltoa egin behar da, 1700 urtera, hain zuzen ere. Olga Macias ikerlariak Txokolatea Euskal Herrian (1700-1936) artikuluan biltzen duenez, An account of St. Sebastian argitalpen anonimoaren arabera, garaiko bizilagunek egunero gosaltzeko erabiltzen zuten edaria zen.
Oso maitatua zen edaria. XVII. mendetik aurrera, eta, batez ere, XVIII. mendetik aitzin, kakaoaren merkataritza oso garrantzitsua izan zen Euskal Herrian. Caracasko Gipuzkoar Konpainiak ekartzen zuen produktua Venezuelatik, eta, hori dela eta, Donostiako portua bihurtu zen txokolatearen atea euskararen herrian. Ostean, Estatura eta Frantziara esportatzen zuten.
Donostia erre aurreko urteetan edonon zegoen aukera txokolatea edateko. Errealitate hori bildu zuen Toti Martinez de Lezeak La Brecha eleberrian. Liburuko pertsonaia nagusia, hain justu, txokolate saltzailea zen hirian, 1813an. «Hiriaren garapenean eragiten zuen, baita bizilagunenean ere. Donostiako txokolategileek Espainiako gortea hornitzen zuten, eta Baionako artisauek, berriz, Frantziakoa» azaldu dio Irutxuloko Hitzari.
Hastapenetan, produktua edan egiten zen. «Dirudunek kafea baino txokolatea edatea nahiago zuten, eta ohorezko keinua zen etxeetan bisitei txokolatea eskaintzea. Marinelek eta herri xeheak, berriz, beren elikadurako osagaia zuten; eta denek erabiltzen zuten sendagarri bezala gaixo zeudenean».
Zaila da jakitea zenbat txokolate denda zeuden garai hartan hirian. Kakaoa espezia dendatan saltzen zuten, eztiarekin eta argizariarekin batera. Agiri zaharrek biltzen dutenaren arabera, XVIII. mendean txokolategiak eta kafetegiak zeuden hirian, eta oraingoen antza handia zuten. Txokolate lantegiei dagokienez, 1813 inguruan, 30 eta 40 inguru zeuden Donostian.
Kakaoaren jatorriko lurraldean, hots, Amerikan, Mayentzat eta Aztekentzat jainkoen oparia zen kakao alea, eta maiz, txanponen antzera erabiltzen zituzten trukerako. Agintariek eta haurdun zeuden emakumeek kontsumitzen zuten maiz. «Euskal Herrian, inudeek eta bularra ematen ari ziren emazteek hartzen zuten».
Makina egokiak asmatu bitartean, eskuz prestatzen zuten edateko txokolatea. Kakao aleak ehotzen zituzten, eta azukrearekin, bainilarekin eta kanelarekin egosten zituzten.
1847an sortu zuten jateko lehenengo txokolatea Ingalaterran, baina suitzarrak izan ziren, 1879an, goi mailako kalitatezko produktu bat sortzen lehenak. Asmatutako errezeta horiek aitaren batean zabaldu ziren Europan barrena, eta laster iritsi ziren Donostiara. XIX. mendearen amaieratik aurrera, produktu berriak sortzen hasi ziren, hala nola, tabletak edo bonboiak. Argazkian txokotale saltzaileak ageri dira, 1928an.
Egun, teak edo kafeak hartu dute txokolatearen lekukoa hirian. Hala ere, oraindik badira kakao edaria dastatzeko makina bat txoko hirian, batez ere neguko egun hotzetan bisitatzeko aproposak direnak. On egin!
