Artikutzako urtegia: lokaztitik basora, zazpi urtetan
2019an hustu zuten Artikutzako urtegia, presak arazoak zituelako eta Donostiak ez zuelako aspalditik ur hornidurarako erabiltzen. Irailean, beste esku hartze garrantzitsu bat egingo dute: presa partzialki eraitsiko dute, errekari jatorrizko bidea eta espazioa emateko. Eremua nabarmen leheneratu da 2019tik hona, eta Arturo Elosegi EHUko Ekologia katedradunak 2019tik darama hustuketaren inpaktu ekologikoaren jarraipena egiten. Artikutzan elkartu da harekin IRUTXULOKO HITZA, leheneratzearen xehetasunak bertatik bertara ezagutzeko.
Naturak bere bidea hartu du Artikutzako urtegian.Joseba Parron San Sebastian 
Urteotan tarteka Artikutzara joan denak ondo jakingo du bertako urtegia izandako eremuak izan duen bilakaera: lokatza hasieran, belar pixka bat gero, sastrakak jarraian, zuhaixka batzuk eta, azkenean, egunez egun sendoagoa den baso handi bat. Hain zuzen ere, zazpi urte pasatu dira 2019an urtegia guztiz hustu zutenetik, eta eremuak izandako leheneratze prozesua ikusgarria da. Orain, Donostiako Udalak presa partzialki eraitsiko du, gunea are gehiago leheneratzeko helburuarekin.
Arturo Elosegi Irurtia (Tolosa, 1962) EHUko Ekologia katedradunak 2019tik jarraitu du eremuaren bilakaera: «Urtegia hustu zutenetik hona, baso bat sortu da bertan, 6-8 metroko zuhaitzak daude dagoeneko», nabarmendu du. Dioenez, «izugarrizko indarrarekin» hazten ari den basoa da, hasieratik: «Hustu ostean, hasi ginen hemen sortzen ari zen basoaren inguruko jarraipena egiten, baina momentu batetik aurrera, horrenbesteko sasitza zegoen, ezinezkoa izan zitzaigula jarraitzea. Sedimentuak zenbat CO2 askatzen zuen neurtzen aritu ginen, eta partzela finko batzuk jarri genituen horretarako, horietara itzultzeko. Handik bi urtera, ordea, sasiak garbitzeko makina batekin edo matxete batekin pasatu behar zenituen hainbat ordu, partzeletara iristeko».
Arturo Elosegi EHUko Ekologia katedraduna, Artikutzako presan.Joseba Parron San Sebastian
Inguruaren ezaugarri natural aberatsek ere zerikusia izan dute, noski: «Duela hilabete inguru, kongresu bateko irteera bat egin genuen hona eta parte hartzaileetako batek esan zidan: ‘Hau tranpa da. Egin ezazu hauxe bera Teruelen eta utzi eremua ezer landatu gabe, ea zer pasatzen den’. Eremuaren aberastasunak eragina du, izan ere, hemen ez dugu ezer landatu, sortu den baso eta sasitza guztia naturalki etorri da», azaldu du Elosegik.
Horrez gain, urtegia urte luzez erabili ez izanak eta, beraz, uraren maila gorabehera handirik gabe mantendu izanak mesede egin dio inguruaren errekuperazioari: «Normalean, urtegietan, herriak urez hornitzeko erabiltzen direnez eta, beraz, urak askotan egiten duenez gora eta behera, lokatz guztia hondora joaten da eta ertzetan zona oso pobrea gelditzen da, batere lurrik gabe. Hemen, aldiz, ez da hori gertatu, eta eremu osoan sortzen ari da basoa».
Artikutzako urtegi zaharra, 2019an, hustu berritan.Joseba Parron San Sebastian
Mugimendua, hasieratik
Urtegia hustu eta berehala, eremua bizirik zegoela antzeman zuten adituek: «Lehenengo urtean, landarediaren ikerketa egin genuen, eta, hortik aurrera, jarraipen bisuala egiten ari gara. Bestalde, aztertu ditugu arrainak, ur satorra… Urtegia hustu zen urtean bertan, ur satorra presatik oso gertu zebilen, erreka inguruan, eta oraindik ere badabil. Eta igaraba ere etorri zen, besteak beste», kontatu du EHUko katedradunak. Ur satorra, Pirinioetako muturluzea ere deitua, ugaztun intsektujale txiki bat da, oso-oso urria da, eta Artikutzan dago Iberiar penintsulako kolonia bakanetako bat. Bere presentzia kalitate handiko uren adierazletzat jo ohi da.
Orain arte, Artikutzako esku hartzean, ingurua hobetu da: «Errekuperazioa izugarri azkarra izan da»
Ugaztun handiak ere badabiltza urtegiaren eremuan sortu den basoan: «Oraintxe bertan, ziur hemen inguruan dozena bat basurde baino gehiago dabiltzala; oso maiz ateratzen zaizkigu sasi artetik», dio Elosegik, presatik, behealdera seinalatuz. «Ez da ia jenderik ibiltzen, eta beraientzat oso zona aproposa da umatzeko», gaineratu du.
Urtegia zegoen eremutik, jatorrizko Enobieta erreka pasatzen da egun, eta, noski, urtegiaren husteak bertako arrainengan izandako eragina ere aztertu dute adituek: «Urtegia beteta zegoenean, amuarrain handi asko zeuden, baina urtegietako amuarrain tonto horietakoak ziren. Batzuk errekan behera joan ziren, baina tontoegiak dira, ez dira gai erreketako korronteetan ondo bizitzeko. Hala ere, amuarraina badago, ezkailua ere bai eta aingira pare bat ere atera dira. Izokinik ez dago, beherago Añarbe dagoelako eta bidea ixten dielako, baina, berez, honaino edo hemendik gerturaino igo beharko lirateke».
Artikutzako urtegi zaharra, 2020an, hustu eta urtebetera.Arturo Elosegi
«Mundua begira daukagu»
Europan erabilerarik gabe utzi duten presarik handiena da Artikutzakoa, Elosegik azaldu duenez: «Milaka presa txiki kendu dituzte Europan, baina handiak, hamabost metrotik gorakoak, dozena bat ere ez zituzten kenduko». Horregatik, «mundu osoa begira» dagoela nabarmendu du adituak: «Toki askotatik etorri zaizkigu bisitan eta etorriko zaizkigu berriro».
Horrela, irakaspena izan daiteke Artikutzako urtegiaren hustuketa, baina tokian tokiko ezaugarriak kontuan hartu behar dira, Elosegik azaldu duenez: «Honek dituen berezitasun nagusiak dira presa oso altua dela eta duen ingurune ia osoa baso naturala dela, ez dago ia landare inbaditzailerik. Gainera, gune epela eta euritsua da». Hala ere, Elosegik argi du Artikutzan egindakoa mugarri bat dela: «Momentu honetan, milaka presa ditugu munduan egoera txarrean, eta ez dakigu oso ondo zer egin. Pelikuletan ikusten da dinamitarekin lehertzen direla halakoak, baina ez, gauzak kontuz egin behar dira, inpaktu guztia aztertuz».
Artikutzako urtegi zaharra, 2024an.Arturo Elosegi
Eraisketa partziala eta etorkizuna
Urtegiaren hustuketa planteatu zenean, presa osorik botatzeko agindu zuen Espainiako Gobernuak, udalak bertako ura ustiatzeko emakida bertan behera uzteko baldintza gisa, eremua presa eraiki aurretik zegoen moduan utzi behar zuela argudiatuz. Hori ekiditeko salbuespen bakarra planteatu zuen ministerioak: presa guztiz kentzea okerragoa izango litzatekeela biodibertsitatearentzat, uztea baino. «Hori aztertu genuen, eta, ondorioztatu genuen kaltea handiagoa izango litzatekeela, onura baino», gogoratu du Elosegik. Horregatik, ministerioak onartu egin zuen presa partzialki botatzeko irtenbidea, eta irailean hasiko dira hori egiten, dagoeneko inguruan zenbait egokitzapen lan egiten ari badira ere.
Artikutzako urtegi zaharra, 2026ko uztailean.Joseba Parron San Sebastian
Zergatik izango litzateke okerragoa, ordea, presa osoa botatzea? Elosegik azaldu duenez, alde batetik, mugitu beharko litzatekeen porlan kantitatearengatik: 100 metrotik gorako luzera, 42 metroko altuera eta 30 metroko zabalera (behealdean) ditu presak, eta porlan hori guztia handik ateratzeak urtebetez etengabe kamioiak gora eta behera ibiltzea eragingo luke, horren inpaktu ekologikoarekin eta istripu arriskuarekin. Bestetik, presaren alde banatan ez ezik, barruan ere badagoelako bizitza: «Barruko galerietan saguzar espezie mordoxka bat badira, oso kolonia garrantzitsuetan. Presa guztiz kenduz gero, saguzar horiek hemendik desagertuko lirateke. Ez dakigu, zehazki, zer pasatuko den saguzarrekin eraispen partziala egitean, baina lanak irailerako aurreikusi dira, ordurako saguzarrak ugalduta egongo direlako eta, beraz, uste dugulako lanek orduan izango dutela inpakturik txikiena».
Artikutzako presaren atzealdean egiten ari diren lanak.Joseba Parron San Sebastian
Hain zuzen ere, lan horiek ahalik eta eragin txikiena izan dezaten neurriak hartzeko, Artikutzan ikerketak egiten jarraitzen dute zenbait adituk: «Batetik, uraren analisiak egiten ari dira Añarbeko Urak erakundeko langileak, uretan dauden metalak neurtzeko, eta guk horren balorazioa egiten dugu. Bestalde, auzoan [Artikutzako etxeen eremuan], uraren uhertasuna neurtzen ari gara, baita ornogabeak lagintzen ere, ikusteko ea badagoen inpakturik horiekiko. Horrez gain, Joserra Aihartza EHUko Zoologia irakaslea ari da saguzarren jarraipena egiten, Jorge Gonzalez Esteban ur satorrarena, Ekolurrekoek arrantza elektrikoa egin dute eta abar. Nahiko jarraipen osoa egiten ari gara denon artean», azaldu du Elosegik. Adituak aitortu du ezinezkoa dela %100ean jakitea lanek zer nolako inpaktua izango duten, baina nabarmendu du «konbentzituta» daudela «lanekin ez dela ezer gertatuko, askoz ere arrisku handiagoa zegoelako urtegia hustu zenean».
«Pelikuletan dinamitarekin lehertzen dira halakoak, baina gauzak inpaktu guztia aztertuz egin behar dira»
Arturo Elosegi, EHUko Ekologia katedraduna
Horrela, presaren zati bat botatzean, «erreka geldituko da bertan, zazpi metroko arroila bat», nabarmendu du Elosegik. Porlana arroka amaraino (azpian berez dagoen arroka) pikatzea da asmoa, erreka ahalik eta naturalena izan dadin eta landareak ere hazi daitezen inguruan, horrela, arrainentzako askoz ere «pasabide hobea» geldituko delako eta inguru osoa hobetuko delako.
Orain arte, behintzat, hori gertatu da Artikutzako esku hartzean, ingurua hobetu dela: «Errekuperazioa izugarri azkarra izan da, hasieran, zegoen lokatz guztiarekin, sinistea zaila bazen ere; sokarekin etorri ginen lehenengo egunetan, badaezpada ere». Emaitzei eta esku hartzeak komunikatzeko moduari esker, herritar gehienak «egindakoaren alde» daudela uste du Elosegik. Horrela, adituak argi dauka: «Orain arte egindako jarraipenak erakutsi du egon zitezkeen eragin negatiboetatik bakar bat ere ez dugula detektatu eta errekuperazioa ikaragarri azkarra izan dela». «Aukera emanez gero, naturak kristoren indarra dauka, hemen ikusi dugu», gehitu du.
ARTIKUTZA, 1919TIK DONOSTIAREN ESKU
Goizuetako (Nafarroa) lurretan badago ere, Donostiako Udalarena da Artikutzako eremu osoa (3.700 hektarea inguru), 1919tik. Enobietako presa eraiki zuen udalak han, eta urtegi horrek hornitu zuen hiria urez XX. mendean, hainbat hamarkadaz. Ordea, Añarbeko presa eraiki zuten 1976an, urtegi handiago bat sortuz, eta, azkenean, 1992an utzi zuten erabilerarik gabe Artikutzako presa, behin betiko. Urtegiak han jarraitu zuen urte luzez, 2019an hustu zuten arte, presak zituen arazoengatik.
Udalarena izaten jarraitzen du Artikutzako eremuak, eta Natura 2000 sareak babestutako gunea da. Askotariko landareak eta animaliak daude bertan, besteak beste, desagertzeko arriskuan dagoen Pirinioetako muturluzea.
