«Guretzat, ekitea ezezkoei aurre egitearen prozesua izan da»
Maider Alberich Intxaustik (Gros, 1987) eta Eider Sanchez Herrerok (Antigua, 1986) beren bizitza eraldatu zuten 2016an, lana utzita, ekitea erabaki zutenean. Naru Intelligence eratu zuten, pazientea erdigunean jarrita, onkologia gaixoengan eragin positiboa izango zuen teknologia garatzeko. Oztopoak ez zaizkie falta izan, baina bidea urratzen ari dira.
Maider Alberich eta Eider Sanchez, Naru Intelligence enpresaren sortzaileak.Joseba Parron San Sebastian 
Naru Intelligence sortu aurretik, zein zen zuen ibilbidea?
Eider Sanchez Herrero (E.S.H.): Biok nahiko ibilbide osagarria egin dugu. Telekomunikazio ingeniariak gara eta ibilbide profesional osoa arlo medikoan adimen artifizialeko sistemak garatzera bideratu dugu. Nire kasuan, informatika masterra egin nuen eta doktoregoa medikuei erabakiak hartzen laguntzeko sistemetan, bereziki, onkologian neukan proiektu batean. Eta zazpi urtez, Vicomtech teknologia zentroan lan egin nuen. 2016an erabaki nuen ikerlari lana aldatzea eta ekitea.
Maider Alberich Intxausti (M.A.I): Biok Tecnunen ikasi genuen, maila desberdinetan, eta ez genuen elkar ezagutu. Master bana egin nuen ingeniaritza biomedikoan eta datu genomikoen analisian. Beste leku batzuetan ibili ondoren, Vicomtechera heldu nintzen, eta hor elkar ezagutu genuen, Eiderren ildoko proiektu batean. Momentu berean pentsatu genuen ikerketa alde batera utzi, eta pazientearengana gerturatzea.
Zeri erantzun nahi zenioten?
E.S.H.: Pazienteengan positiboki eragin nahi genuen. Gaixo guztietatik ikasten duen teknologia bat sortu nahi genuen, ahalbidetuko zuena paziente onkologikoek beren tratamenduan jarraipen hobea izatea. Gure kasuan, motibazio familiarrak ere bagenituen, minbiziari lotuta. Abordatzea bikoitza da: batetik, software bat eraiki dugu onkologia pazienteentzat eta ospitaleko profesionalentzat, eta bestetik, datu medikoen tratamendua egiten dugu.
Izenak ere lotura du izanarekin.
E.S.H.: «Naru» hitz japoniarra da, transformazioa, birjaiotzea esan nahi du. Maider eta bioi asko gustatzen zaigu Japonia eta gure esentzia ere transmitituko zuen zerbait nahi genuenez, hitz japoniar bat egokia iruditu zitzaigun.
M.A.I.: Esaten erraza da, beste hizkuntzetan ere. Kosta zitzaigun aukeratzea…
Ekitea ere ez zen erraza izango…
E.S.H.: Ez, ez da prozesu erraza; errusiar mendi baten modukoa da. Une hobeak eta okerragoak daude, eta okerrago egoteak beti laguntzen dizu aurrera egiten.
M.A.I.: Hasieran, ideia bat geneukan eta horrekin hasi ginen kontrastea egiten. Paziente askorekin hitz egin genuen, minbizia gainditu zutenak, industria farmazeutikoko arduradunekin, ospitaleko mediku, gerente…
«Familian bizi izan ditugu minbizi kasuak eta ikusi dugu nolako bizi kalitatea duten. Lagun genezakeela ikusteak bultzatu gintuen»
Maider Alberich Intxausti, Naruko zuzendari teknologiako
E.S.H.: Merkatu baliozkotzean askotariko eragileekin hitz egin genuen gure balio proposamenaz, eta beti ezezkoak jasotzen genituen. Guretzat, ekitea ezezkoei aurre egitearen prozesua izan da; baina nahiz eta ezezkoena izan, positiboa izan da eta hala behar zuen izan. Ekiteak erresistentzia eta irmotasun handia eskatzen du; bion artean talde ona osatu genuen eta elkarri lagundu genion. Hamar urte geroago, horrela jarraitzen dugu.
Beldurrik izan al zenuten?
M.A.I.: Guk bai eta ingurukoek ere. Esan genuenean lana utzi eta ekitera gindoazela, gure familiek ulertu zuten; baina ingurukoek, lagunek, esan ziguten: «Baina lan bat duzu, egonkorra…». Familian bizi izan ditugu minbizi kasuak eta ikusi dugu nolako bizi kalitatea duten. Horretan lagun genezakeela ikusteak bultzatu gintuen. Ingurukoek pixka bat beldurtu gintuzten, baina aurrera jarraitu dugu familiaren babesa izan dugulako. Hori gabe, ezinezkoa da.
E.S.H.: Familiaren eta bikotekideen babesa ezinbestekoa izan da. Lana utzi genuen, ezer kobratu gabe hasi ginen, enpresan inbertsioa egin genuen… Konstantziarekin eutsi diogu.
Zein izan da hamar urteotako erronkarik zailena?
E.S.H.: Lehen babesak lortzea: bai bezeroak, bai finantziazioa. Gure ideia ez zetorren ezerezetik, gure ibilbide profesionalean zazpi urte generamatzan arlo horretan lanean. Naru sortu genuenean, adituak ginen gure alorrean; baina zailena baiezkoak lortzea zen. Osakidetzarekin lan egin genuen eta bere babesa oso garrantzitsua izan zen, balio handia ematen diogu; baita bazkide berrien eta erakundeen aldetik jaso dugunari ere, diru laguntza eta bestelakoen bidez. Ezinbestekoak izan dira Naru aurrera ateratzeko.
Hemen, jaioterrian, ekin duzue. Inoiz pentsatu al zenuten beste nonbait egitea?
E.S.H.: Ez. Argi geneukan enpresa Donostian sortu eta bertan haztea nahi genuela. Pazienteengan eragin nahi dugu, mundu osokoengan; baina, lehenik, etxekoengan. Hemen, gure alorrean ezagutza asko dago, unibertsitate asko daude, datuei eta osasunari buruzko ikerketa zentroak, ospitaleak… Badago ekosistema apropos bat hau sortzeko, eta ezin genuen imajinatu, orain ere ez, leku hobeago bat.
M.A.I.: Hemen, hasieran aurrera egiteko laguntzak ere badaude. Beste leku batzuk eta beste ekintzaile batzuk ezagutu ditugu, eta…
E.S.H.: Hemen oso eratuta dago ekosistema. Noski, finantzaketa pribatua oso garrantzitsua da, baina baita finantzaketa publikoa ere.
ASPEGIren enpresaburu saria jaso berri duzu, Eider. Zer da zuentzat?
E.S.H.: Balioetsi egiten du hamar urteotan egindako esfortzu eta sakrifizio guztia. Lan asko egin dugu eta hori aitortzea hunkigarria da. Saria niri eman didate, baina proiektua bion artean eratu dugu eta erabaki nagusiak elkarrekin hartu ditugu. Elkarlan bat da eta saria ere partekatua dela uste dugu.
M.A.I.: Emozioa. Horrelako sari batek ikusgarri egiten laguntzen digu, baina baita guk egindako ahaleginak ere, atzean utzi dugun esfortzu guztia.
Maskulinizatutako sektore batean emakumezko eta gazte izateak zailtasun gehigarririk ekarri al dizue?
E.S.H.: Bai, batez ere, hasierako babesak lortzeko puntuak galarazten zizkigun. Askotan azaldu behar izan dugu adituak garela lan honetan, badakigula. Orain, uste dut gauzak aldatu direla, demostratzeko aukera izan dugulako. Orokorrean, alborapen hori badago.
Eta sektorean? Ordutik hona, bilakaerarik nabari al duzue?
E.S.H.: Galdera zaila. Baietz esango nuke, hala ere, askotan Maider eta biok gutxiengoa gara zenbait arlotan. Pena da. Gizartearen irudikapenean gauza askotan aurrera egin dugu, baina gero zenbakietan ez da islatzen. Barrerak ireki egin dira, horretan aurreratu da; baina emakume gehiago behar dira gradu hauek ikasten, eta karrera profesionaletan, lidergo postuetan.
Emakume izateak ekarpen berezirik egiten al dio zuen enpresari?
E.S.H.: Beti diogu dibertsitatea garrantzitsua dela erabakiak hartzeko, ez soilik enpresa munduan, baizik eta orokorrean, gizartean. Enpresa sortu genuen eragin bat izateko pazienteengan, eta aldi berean, langileengan ere eragin nahi genuen. Saiatu gara beti dibertsitatea kontuan hartzen erabaki prozesu osoan eragin horiek sortzeko.
Zuen bizipenean oinarrituta, zer aholku emango zeniokete arlo honetan ekin edo lan egin nahi duen emakumezko edota neska gazte bati?
E.S.H.: Niri erreferenteak falta izan zitzaizkidan, nituenetan ez nintzen islatuta sentitzen. Ez nekien arlo teknologikoan emakume ekintzaileak zeudenik, ez nituelako ezagutzen; eta asko daude. Momentu batean pentsatu nuen aldatu behar nuela. Urteotan eta Maiderrekin ikasi dut garrantzitsuena dela aurkitzea zaren modukoa izateagatik eta egiten duzuna egiteagatik babestuko zaituen norbait. Aholku bat eman beharko banio, esango nioke erreferenteak bilatzeko. Hemen, Gipuzkoan bertan, asko daude.
«Emakume gehiago behar dira gradu hauek ikasten eta karrera profesionaletan, lidergo postuetan»
Eider Sanchez Herrero, Naruko zuzendari orokorra
M.A.I.: Orain ezagutzen ditugu, baina egia da, lehen, duela hamar urte, nik ere ez nuela erreferentziarik, eta poliki-poliki joan gara ikusten. Nik esango nioke besteen esperientziak entzutea oso garrantzitsua dela. Asko lagundu digu. Guk hasieran beldurra genion hitz egiteari, laguntza eskatzeari… Asko entzun behar da eta laguntza eskatu. Hemen badauzkagu baliabideak, jendea dago, joan zaitezke beste emakume batengana, beste arlo batekoa bada ere.
E.S.H.: Guri asko lagundu digute, eta orain, oso irekiak gaude laguntzera.
Ekintzaile gisa, kontziliaziorako aukerarik ba al duzue?
E.S.H.: Gakoa bikotearen erantzukidetasuna da, eta babesa edukitzea, bai familiarena, bai lagunena. Pertsona bakar moduan ezin dugu mila gauza egin eta zatitu, baina babesa izanda kontziliazioa errazten da. Eta noski, enpresak aukera malguak eskaini behar ditu, eta Narun, baditugu.
M.A.I.: Narun, pertsonak garrantzitsuak dira guretzat. Edozer daukagula, kontziliatzen saiatzen gara, eta hori denontzat bermatzen.
‘Big data’ eta adimen artifiziala (AA) baliatzen dituzue. Beste teknologia batzuen aldean, zer aukera ematen dizkizuete?
E.S.H.: Paziente baten gertaera kliniko, emaitza… guztietatik, ospitale bateko paziente guztietatik, eta ospitale desberdinetako paziente guztietatik ikasteko baliatzen ditugu. Populazio handietatik ikasi nahi dugu, ondorio baliagarriak ateratzeko. Adibidez, minbizi minoritario batean, Gipuzkoan, hamar pertsonaz ari gara; baina Europara eramanda, gaixo kopurua adierazgarriagoa da eta atera daitezkeen ondorioak baliagarriagoak dira estatistikoki protokolo medikoak egiteko. Hortaz, ahalbidetu egiten dugu analisi horiek populazio handietara eramatea.
Aiatech plataforma garatu duzue. Zertarako balio du?
E.S.H.: Ahalbidetu egiten du herrialde askotako, ospitale askotako paziente askoren datuak aztertzea, ospitale bakoitzak datu horiek partekatzeko beharrik izan gabe. Modu honetan, datuen etikatik tiraka, paziente askori buruz ikastea ahalbidetzen dugu, paziente horien eskubideak gordez eta datu horiek ospitale bakoitzaren esparruan mantenduz.
Datuen etika hori gaur egungo datuen industrian ez da ohikoa, baina guri funtsezkoa iruditzen zitzaigun. Horrek eragina du negozio mailan, ez da negozio tamaina bera; baina guk eratu nahi genuen enpresa bat hori kontuan hartuko zuena eta ahalbidetuko zuena emaitza pazientearen onurarako izateaz gain, kalterik ez egitea. AEBetan datua ez da pazientearena, Europan, bai; ospitaleak kudeatzen du. Modu horretan eta pazientearen eskubidea galdu gabe, ikerkuntza globaletaran ere aplika dezakegu.
Step Oncology ere sortu duzue. Zer da?
E.S.H.: Software bat da. Tratamenduan dagoen pazienteari aplikazio bat eskaintzen diogu, ospitaletik kanpo dagoenean gertatzen zaion guztia ospitaleari modu erraz batean esateko. Asko landu dugu edozeinek oso erraz uler dezan eta probatu dugu gazte eta helduekin. 80 urteko pertsonekin probatu dugu eta aurretiazko formakuntzarik gabe gai izan ziren klik bidez bere medikuari esateko gertatu zaiena: sintomak, konplikazioak, nola sentitzen diren… Software honek kategorizatu egiten du ospitaleko paziente guztiek adierazitakoaren larritasuna, eta lehenetsi egiten ditu pazienteak, larri zeintzuk dauden, arreta zeintzuek behar duten… Hala, egungo egitura moldatu eta pertsona gehiago kontratatu beharrik gabe, atentzio pertsonalizatuagoa eman diezaiekete, inpaktu handia sortuz beren arretan.
Non erabili duzue?
E.S.H.: Lau herrialdetako 50 ospitale baino gehiagorekin eta 20.000 paziente baino gehiagorekin lan egin dugu. Ospitale askotan probatu dute baliozkotze prozesuan; eta estudio garrantzitsuenetako bat Donostia Ospitalean egin dugu, urte eta erdiz, 110 pazienterekin. Duela hilabete batzuk bukatu zen eta oso emaitza onak izan zituen; bai pazienteen, bai profesionalen asebetetze maila oso altua izan zen.
Egun, AA denon ahotan dago, baina hasi zinetenean ez zen horrela.
E.S.H.: Orain, AA sortzailearekin –ChatGPT, Gemini…— gizarte osora iritsi da, eta horrek jarri du denen ahotan. Nahiz eta egia den sektore batzuetan beldurra sortu duela, oraindik ez dago ezagutza askorik. Gerta daiteke jende askok ondo landu gabe baliatzea, eta oso beharrezkoa iruditzen zaigu gizartea kontzientziatzea. Medikuntza moduko alorretan aplikatzen denean, ondo begiratzea zer den AA hori, nork eraiki duen, zein den bere politika, non dauden datuak… AAri buruz hitz egiten dugunean, askotan, algoritmoetan pentsatzen dugu; baina garrantzitsuena beti dira datuak. Nola kudeatu dituzten, zeinenak diren, onarpena duten… eta gero, algoritmo edo gailu horiek balidazio klinikorik pasatu duten. Hor neurtzen da pazienteei kalterik egiten dien, zeintzuk diren arriskuak. Hori ondo landuta eta aztertuta egotea garrantzitsua da pazienteari modu seguru batean emateko. Guk lantzen duguna ez da AA sortzailea, tradizionala baizik; modelo matematikoekin eta abar.
M.A.I.: AA duela asko existitzen da, baina Narun egiten dugun guztia balidatu behar dugu. Gure helburua pazientea seguru egotea da. Informazioa jasotzeko dugun sistema, adibidez, gailu medikoa da, eta Sendagaien Agentziatik datoz erregulazioa ikustera. Balidatu ahal izateko prozesua luzea da. Ez da laguntza sistema bat, baina, hala ere, entsegu klinikoa pasatu du, zertifikazioak, auditoriak urtero… Europan, AA legedia erregulatzen ari dira; gauza asko egin ditzake, baina ildo bat jarraitu behar du.
Zalantza edo errezelorik topatu al duzue bidean?
E.S.H.: Bai, beti. Bietatik topatu dugu. Baita ezagutza faltagatik galdera garrantzitsuak ez dizkigutela egin ere. Toki batzuetan ezagutza falta da erabakia ondo hartzeko, alderdi guztiak kontuan hartuta. Horregatik, egiten ditugun proiektuetan beti saiatzen gara formakuntza edo aholkularitza zerbitzua ere ematen.
Zenbatetan galdetu dizuete zuen tresnak sendagilea ordeztuko ote duen?
M.A.I.: Askotan [barrez]. Ez dugu aurreikusten medikuak edo beste edozein espezialitatekoak desagertzerik. Gara dezakegu tresna bat beraien lana pixka bat errazteko, baina gure ikuspuntutik, AA laguntza besterik ez da.
«Garrantzitsuena da aurkitzea norbait zaren modukoa izateagatik eta egiten duzuna egiteagatik babestuko zaituena»
Eider Sanchez Herrero, Naruko zuzendari orokorra
E.S.H.: Medikuntza oso zaila da. Egunez egun gehiago dakigu gaixotasunei buruz, tratamendu berriak sortzen dira… Ez da erraza medikuen lana, orokorrean, osasungintzako profesionalena. Arazoa da lan gainkarga dutela, gaindituta daudela. Sistemak ez dira guztiz jasangarriak ez badira laguntzak jartzen. AAk lagun dezake beraiek baliorik gehitzen ez duten zereginak automatizatzen; baina pazientearekin harremana, artatzea, ondo ikustea… horiek jarraituko dute pertsonen zeregina izaten. AA lagungarria izango da dauden pertsona horiek –asko ez direnak dagoen lan guztiarentzat—, ahalik eta lan hobea egin dezaten, hutsegite gutxiagorekin.
Enpresa 2017ko otsailean eratu zenuten, baina hamar urte dira ekin zenutenetik. Hastapenetan espero zenuten tokian al zaudete?
E.S.H.: Hasi ginen biok, ezer gabe. Ideia bat geneukan eta espektatiba bat sortu nahi genuenari buruz. Beldur batzuk ere. Espero genuen enpresa sortzea; gero, egunerokoak aurrera eramaten zaitu eta orain bada unea atzera begiratzeko.
M.A.I.: Zenbat gauza lortu ditugun! Oso garrantzitsua da ekipo oso-oso on bat daukagula, joan gara talde oso on bat sortzen. ASPEGI saria eman zizutenean hitz egin genuen honetaz, zenbat gauza lortu ditugun bide honetan. 23 pertsona… Gu biak hasi ginen!
E.S.H.: Garrantzitsuena bidean topatu ditugun pertsonak dira, ekipora gehitu direnak, baita langile izan gabe babesa eman digutenak ere. Helburu dezente bete ditugu eta azken urtean enpresa profesionalizatzen joan gara, eta, ondorioz, lortu dugu merkatu aukera handiago bat ikustea gure teknologiaren beste aplikazio batzuekin. Gure helburua da enpresa handiagoa izatea eta paziente gehiagorengan eragin positiboa izatea. Horra zuzendu gara eta inbertsioa bilatzen ari gara hazkunde hori Donostiatik egin ahal izateko.
Aitortzak ere izan dituzue bidean. Zein nabarmenduko zenukete?
E.S.H.: Esango nuke hiru izan direla inpaktu gehien izan dutenak: lehena, 2018an, Pfizer fundazioak emandako aitortza: Bostonera (AEB) joateko aukera izan genuen Naruren eskalagarritasuna ondo aztertzeko eta Europako merkatuan fokua jartzen lagundu zigun. Gero, Enpresa Ekintzaile saria jaso genuen 2019an, Donostia Sustapenak eta aldundiak emandakoa. Horrek ikusgarritasun handia eman zigun; eta iaz, Roche farmazia enpresaren sari bat jaso genuen onkologian. Ikusgarritasuna eman zigun eta lagungarri izan zitzaigun, adibidez, azken hazkundearen hasiera izateko.
