1976, Zinemaldi frankistarekin amaitu zen urtea
Askotan izan da Zinemaldia gatazka politikoen ispilu. Hamaika aldiz izan dira glamour eta alfonbra gorrien beste aldean manifestazioak eta pilotakadak, gas negar eragileak eta protestak. 1976ko Zinemaldi hartan, Guardia Zibilak Josu Zabala hil zuela eta, historian lehen eta azkeneko aldiz film bat erretiratu zuten. Zinemaldi frankistaren kontrako boikot deialdiek jaialdia behin betiko aldatzea ekarri zuten. Hau da azken Zinemaldi horren historia.
Ezkerrean, Viktoria Eugenia antzokiko sarreran ikur frankistak, 1975ean. Eskuinean, Josu Zabalaren aldeko manifestazioa, 1976an.Kutxateka 
1976ko Zinemaldia ez zen ohiko zinema jaialdi bat izan. Franco jada hilik zen, baina diktaduraren egiturak bizirik zeuden; Euskal Herria tentsio politiko eta sozial betean zegoen, eta Donostia poliziaz eta manifestazioz betetako hiria zen. 50 bete dira aurten, irailaren 8an, Guardia Zibilak Josu Zabala manifestaria hil zuela Hondarribian, Eduardo Moreno Bergaretxe Pertur-en desagerpena salatzeko manifestazioan, hain zuzen.
Zinemaldi hartan, Elias Kerejeta ekoizleak El desencanto filmaren proiekzioa atzera bota zuen, «Euskal Herriaren kontrako bortizkeria» salatzeko. Aurten, Zinemaldiak, «erreparazio» gisa, filma berreskuratu du, Josu Zabala eta gertakari haiek gogoratzen dituen erakusketa txiki batekin.
Zinemaldiak duen artxibo erraldoiaren arduradun nagusia da Irati Crespo (Errenteria, 1996). Elias Kerejeta Zine Eskolako ikasleekin osatutako ikerketa talde baten bidez, urtero gai jakin bat lantzen dute, eta 1976ko dokumentazioa arakatzen hasi zirenean, artxiboetako kutxek ordura arte gutxi ezagutzen zen materiala erakutsi zuten. Elias Kerejetaren gutun originalak, telegramak, zuzendaritza batzordeen aktak eta prentsara inoiz bidali ez ziren dokumentuak agertu ziren.
Kutxa ugarik osatzen dute artxiboa, baina urtez urte badago bat errepikatzen dena: 145.a. Kutxa honen berezitasuna da ez duela inolako deskribapenik eta «miszelanea» izen orokorraren barruan gordetzen direla, itxuraz, elkarren artean zerikusirik ez duten dokumentuak: «Luis Buñuelekin izandako elkarrizketa bat, administrazio kontratu bat eta, aldi berean, tentsio politiko eta sozialak jasotzen dituzten paperak». Cresporen arabera, «dokumentu gatazkatsuak» kutxa honetan jaso ziren, akaso, topatzeko zailagoak izan zitezen. Erakusketarako materialaren %90 inguru espediente horretan aurkitu dute.
Irati Crespo Zinemaldiaren artxiboko zuzendaria. Atzean, 1976ko Zinemaldia, ‘El desencanto’ filma eta Josu Zabalaren heriotza ardatz duen erakusketa, Tabakaleran.Xalba Ramirez
Boikota 1975ean
1976ko Zinemaldian gertatutakoa ulertzeko, 1975ekoari begiratu behar zaiola gogora ekarri du Crespok. 1975ean, Franco oraindik bizirik zegoen, baina azken hilabeteetan sartua. Abuztuan, frankismoak ETAren eta FRAPen aurkako gerra kontseiluak egin zituen, eta bost pertsona fusilatuko zituen irailaren 27an. Zinemaldia hasi eta hiru egunera sinatu zen sententzia eta nazioarteko eskandalua piztu zuen.
Bizkaian eta Gipuzkoan salbuespen egoera zegoen, eta, bitartean, Zinemaldia «normaltasunez» ospatu nahi izatea sinestezina zen. Nazioarteko zinemagile, aktore, izar eta ekoiztetxe ugarik Donostiara bidaiatzeari uko egin zioten, boikot moduan, Zinemaldia frankismoaren bozgorailu izatea salatuta. Batzuek telegrama esplizituak idatzi zituzten Txiki eta Otaegiren izenak aipatuz, eta, beste batzuek, «azken orduetako arrazoiak» jarri zituzten aitzaki. «Lerro artean irakurrita, ordea, ez dago zalantzarik zergatik egin zuten», Cresporen ustez. François Truffaut eta Michel Piccoliren moduko izenak ere ageri dira testuinguru horretan.
Prentsan ere izan zuen eragina. La Codorniz, Triunfo eta Destino aldizkariak «bahitu» zituen erregimenak eta eragina izan zuen kazetariengan, Zinemaldiari jarraipena egin eta jaialdiaren berri emateko interesa murriztuz.
Franco hil da, baina erregimena ez
1976ko Zinemaldia beste testuinguru batean egin zen. Franco hilda zegoen jada, baina Euskal Herrian «indarkeria eta tentsio politikoa» ez ziren amaitu. Martxoaren 3ko gertakariek bost hildako utzi zituzten, Perturren desagerpena, Zabalaren hilketa… Zinemaldia hasi baino hiru egun lehenago greba orokorra antolatuta zegoen.
Testuinguru horretan, El desencanto filmak hartu zuen erretiratzeko lehen erabakia eta beste film batzuek ere jarraitu zioten. Crespok azaldu duenez, Zinemaldiaren esku zeuden pelikulak «egileei jaramonik egin gabe» estreinatu zituen Zinemaldiak: Retratos de familia, Roberto Bodegasena, eta Gusanos de seda, Francisco Rodriguezena, kasu.
El Desencanto pelikularen «trikimailua» izan zen pelikula bera ez bidaltzea estreinaldiaren aurretik. Zergatik? Bada, batetik, zentsurarekin arazo ugari izaten ari zirelako, eta horrek asko atzeratu zuelako azken bertsioa izatea. Baina, bestetik, Kerejeta eta lantaldea kontziente zirelako Euskal Herriak bizi zuen egoeraz, eta erabakia hartuta zutelako: «Euskal Herrian arazoak badaude, ez dugu estreinatuko».
Sinadura ugari bildu ziren Zinemaldiaren egituraren kontra «administrazioaren zerbitzura dagoen tresna errepresibo» bihurtu zela salatuz: Angela Molina, Pilar Miro, Carlos Saura, Elias Kerejeta, Eloy de la Iglesia eta Maruja Torres, besteak beste. Crespok onartzen du, hala ere, nazioarteko oihartzuna handiagoa izan zela 1975ean; Franco behin hilda, nazioartean zailagoa izan zen frankismoaren kontrako atxikimendua lortzea.
Miguel de Echarri: burdinazko eskuaz
Artxibotik erreskatatu duten dokumentu garrantzitsuenetako bat da Zuzendaritza Batzordearen postura ofiziala; orain arte ezezaguna zena. «Bertan erakusten da Miguel de Echarrik burdinazko eskuarekin zuzentzen zuela jaialdia», azaldu du Crespok. Hain zuzen, ez dugu ahaztu behar, Zinemaldiaren historian, Miguel de Echarri dela izen nagusietako bat.
Cresporen arabera, ez zen zuzendari soil bat izan, «Zinemaldiaren ideologoa» baizik. Echarri Sindicato Nacional del Espectaculoren zuzendaria izan zen eta zinemaren sektoreko diru laguntzak erakunde horretatik zetozen: «Echarrik Espainiako zinemaren gaineko kontrol handia zuen». Aldi berean, FIAPFen —Nazioarteko Ekoizleen Elkarteen Federazioan— eserlekua zuen eta erakunde horrek zinemaldien nazioarteko zirkuituan eragin handia zuen, eta bertan izandako eraginari esker lortu zuen A kategoria.
Kuriositate moduan, kategoria horrek berak arazo bat sortzen zuen frankismoarentzat: FIAPFen araudiaren arabera, ezin ziren filmak zentsuratu eta ezin zen herrialderik baztertu. Horrek Zinemaldia egoera berezi batean jarri zuen.
Erregimenak kontrolatu nahi zuen zer ikusten zen, baina nazioarteko aitortzari eutsi behar zion. Anekdota bitxia kontatu du Crespok: «A kategoria lortu ondoren, herrialde sozialistetako filmak iritsi ziren Donostiara: Txekoslovakia, Sobietar Batasuna, Polonia…». Zenbait pelikula Espainian komertzialki estreinatu ezin baziren ere, Donostian ikusteko aukera zegoen. Horrek jaialdia salbuespeneko espazio bihurtu zuen: ate bat irekitzen zen, ateak ixten zituen erregimena bera babesteko.
Frankismoaren tresna diplomatikoa
1953an sortu zen Donostiako Zinemaldia eta ia hasieratik izan zuen nazioarteko proiekzioa. Cresporen arabera, erregimenak Zinemaldia erabili zuen kanpora begirako irudia hobetzeko tresna diplomatiko gisa. «Espainiak estatu moderno baten itxura eman nahi zuen nazioartean, errepresioa eguneroko bizitzako esparru guztietan mantentzen zen bitartean». Kontraesan hori Zinemaldiaren lehen 24 edizioetan agertzen da, dokumentuetan eta objektuetan.
Zinemaldiaren jatorria bera ere horren erakusgarri da. Lehen edizioa ez zen gaur ezagutzen den nazioarteko jaialdia. «Primera semana cinematográfica» izan zen, astebeteko ekitaldia eta lehiaketarik gabea. «Donostiako hainbat enpresarik sortu zuten, udako denboraldia luzatzeko asmoz. Estropadak antolatzen ziren hirian, eta beste aukera batzuk ere aztertu zituzten, tartean Miarritzerekin txandakatuko zen musika jaialdi bat eta auto lasterketa bat», azaldu du Crespok.
Lehen edizioaren oihartzuna ikusita, 1954an, Madrilek Zinemaldiaren egitura osoa bere gain hartu zuen. Cresporen irakurketan, erregimenak aukera ikusi zuen: Donostia turismoarekin, glamourrarekin eta nazioarteko zinemarekin lotzea. Zinemaldiaren kokapena ere ez zen kasualitatea. Jaialdiek, oro har, itsasertzeko hirietan kokatzeko joera zuten, glamourraren eta burgesiaren turismoaren guneetan. Donostiak baldintza horiek guztiak betetzen zituen.
Frankismoak, gainera, bazekien irudi hori nola erabili: «Francisco Franco ez zen Zinemaldira joan, baina Carmen Polo emaztea bidaltzen zuen». Cresporen arabera, Polo izarren eta glamourraren kodeekin lotzeko erabiltzen zuen erregimenak. Aktoreekin batera agertzen zen eta alfonbra gorrian desfilatzen zuen, diktaduraren ordezkariari izar kutsua emanez.
Donostia galtzeko arriskua
Zinemaldiak gaur egun duen izaera publiko eta herrikoiagoa ez zen hasieratik existitu, beraz. Lehen hamarkadan, jaialdia publiko elitista bati bideratuta zegoen. Gran Kursaalen eta Viktoria Eugenian egiten ziren proiekzioak, saio bakarrean, eta sarrerak garestiak ziren. «Trajez eta etiketa jakin batekin joan behar zen», zehaztu du Crespok.
1960ko hamarkadan hasi zen hori aldatzen, Astoria zinemarekin proiekzio gehiago antolatu zirenean. Zinemaldia publiko zabalago batera irekitzen hasi zen. 1976an izandako saltsa guztiekin, Zinemaldiak hartutako erabaki bakarra horixe bera izan zela gogoratu du Crespok: etiketa suspenditzea.
Izaera herrikoia handitzen joan arren, badago gai bat, nahiko ezezaguna, Zinemaldia frankismoaren interesen zerbitzura zegoela erakusten duena: «Urtero, eta batez ere azken urteetan, Zinemaldia Donostiatik ateratzeko mehatxua zegoen». Azken bi edizioen amaieran iragarri zuten hurrengo urtean beste hiri batera eramango zutela jaialdia. Mallorcako Palma zen behin eta berriz aipatzen zen helmuga. Crespok nabarmendu duenez, Zinemaldia Donostiatik ateratzeko interesa ez zen berria. 1954an, Madrilek jaialdiaren gidaritza hartu zuenean, zinema jaialdi erlijioso bat sortzeko proposamena egin zen. Hiriko enpresariak kontra agertu ziren, eta, azkenean, Valladolid izango zen haren egoitza, SEMINCIren bidez. «Horrek erakusten du Donostiako Zinemaldia deslokalizatzeko aukera aspaldiko kezka izan zela», dio Crespok.
1976an, arrisku horrek beste dimentsio bat hartu zuen. Euskal Herria politikoki «puntu gorri» bihurtuta zegoen, eta Zinemaldia Donostian mantentzea ez zegoen ziurtatuta. Mehatxu hori jaialdia amaitu ondorengo asteetara arte luzatu zen. Azkenean, Zinemaldia Donostian geratu zen, «auzo elkarte eta bizilagunen borrokari esker», eta modurik hoberenean, gainera.
1976ko ondorengo hilabeteetan, Informazio eta Turismo Ministerioak Zinemaldiaren egitura desegin eta egitura hiriari itzuli zion, zuzendaritza batzorde berri baten bidez. Ordura arteko eredu zentralizatuaren ordez, eragile ugariren parte hartzea hasi zen.
1977koa, Zinemaldi demokratikoena
Honela, Miguel de Echarrik kargua utzita –1953tik 1955era eta 1967tik 1977ra zuzendu zuen, eta kargua utzi eta hilabete gutxira hil zen–, Donostian Zuzendaritza Batzorde bat osatu zuten, ordura arteko anitzena: bizilagun elkarteak, margolariak, zinemagileak… Cresporen ustez, Zinemaldiak inoiz izan duen aro demokratiko eta esperimentalena izan zen: «Herriak zuzentzen zuen Zinemaldia».
1977ko Zinemaldiaren argitalpen batean, editorialak aurreko 24 edizioei kritika esplizitua egin zien: «Zine-erakusketak XXIV argitaldi eduki ditu. Ez zaigu atsegin». Programazioan, gainera, aurreko hamarkadetan ikusi ezin izan zen zinema berreskuratzeko zikloa antolatu zuten: El cine que no pudimos ver en anteriores décadas. Edizio horretan, Luis Buñuelek, erbestean egon ondoren, Ohorezko Urrezko Maskorra jaso zuen.
Aldaketa hori ez zen soilik programazioan islatu. Zinemaldia hirira eta eskualdera atera zen: Barrios y pueblos deitu zen dinamikarekin. Intxaurrondo, Altza eta periferiako beste auzo eta herri batzuk ere jaialdiaren parte bihurtu ziren. Hor hasi ziren gaur egun Zinemaldiaren identitatearen parte diren solasaldiak, esaterako.
Eredu horrek FIAPFekin talka egiten zuen, izan ere, ezin da zinemaldien eremutik harago estreinaldirik egin –zinema komertzialarekin arazoak ekartzen dituelakoan– eta A kategoria galdu zuen hainbat urtez Donostiako Zinemaldiak. Crespok argi du, Zinemaldiak izan duen «esperimentazio faserik hoberena eta ausartena izan zela», eta horrek FIAPFekin talka egiteak erakusten duela «apur bat anakronikoa» dela erakunde hori.
1985ean berreskuratu zuen Zinemaldiak A kategoria, «erdibideko zerbait» bihurtuz, Cresporen esanetan, gero eta instituzionalagoa, baina izaera herrikoia mantenduta. Madrilgo egitura desegin eta Donostiari itzuli zioten jaialdiaren kontrola, baina horrek diru laguntzen murrizketa ere ekarri zuen. Demokratizazioak kostu ekonomikoa izan zuen.
Keinu txikien bidezko aldaketa
1976ko Zinemaldia, beraz, ez da urte bat gehiago Zinemaldian. Frankismoak kontrolaturiko azkeneko Zinemaldia izan zen, egiteko modu baten amaiera. Guztia posible zela zirudien sasoi baten kronika izan zen.
Besteak beste, Kerejeta, Chavarri, auzo elkarte, artisten eta manifestarien keinu txiki guztiei esker izandako eraldaketa sakonago bat. El desencanto–ren keinu hura gerora irakurri zen aldaketa handi baten lehenengo urrats gisa, garaian, artisten gehiengoak muzin egin zion keinu bat izan zen.
Aldaketa handiak keinu txikiekin egiten hasten baitira. Zein den historia aldatuko duen keinua? Hori egiten ikasten da, besterik ez. Etorkizuna posible egitea, horixe artistaren benetako funtzioa.
