Dagoena eta zegoena, oroitzapena eta ezagutza
Intxaurrondo Zaharreko Aitona-Amonen Etxeak 50 urte beteko ditu aurten. Ospakizun jardueren artean, ibilaldia egin dute auzoan barrena, dagoenaren aurretik zegoena gogoratuz. Datorren astean errepikatuko dute, baina bide luzeagoa eginez.
Auzoa nolakoa zen ezagutu eta gogoratu dute ibilaldian zehar. Maitane Aldanondo 
Aste honetako IRUTXULOKO HITZAn Intxaurrondo Zaharreko Aitona-Amonen Etxeari buruzko albisterako egindako elkarrizketan saiatu zen Josean San Roman auzotarrak gaurko ibilaldira animatzen. Ohikoez gain, jende gazteagoa ere batzea gustatuko litzaiokeela gehitu zuen. Ez du zorte gehiegirik izan oraingoan, sei lagun besterik ez baitira animatu ibilaldia egitera. Aukera berri bat dute gaur zortzi bizi dituzten kale horien historia eta istorioak ezagutzeko. Hori bai, antzekoa izanik ere, ez da bera izango; izan ere, partaideek euren oroitzapenak, bitxikeriak eta pasadizoak gehitu baitizkiete San Romanen azalpenei.
Egoitzatik abiatu dira, Intxaurrondo kalera eginez. Zeruko bidetxotik joan dira, aurrez, Larrotxene kultur etxeari buruzko aipamen batzuk eginda. Bidearen amaieran paradisurik ez dago, goitizena bertan zeuden komentu eta etxe erlijiosoek eman baitzioten. Ia denak desagertu dira. Kristeta etxea, egoitza eta haurtzaindegia dena egun, baina auzotarrek gogoan dute salestarrek pasta goxoak egiten zituztela; baita ezkontzetan eguraldi ona bermatu nahiak arrautzak eramaten zitzaizkiela ere. “Dozena beharrean, hamahiru”, zehaztu du gida lanetan zebilenak, “idazkariak bat hartzen baitzuen berarentzat”. Inguruko komentu handiena zen moja hauena, “hilerria ere bazuten”, bota du batek, orain, ordea, luxuzko hotel bilakatzen ari dira. Notre Dame, Los Angeles custodios —baten ezkontza leku, bestearen sendotzakoa—… kalea amaitu aurretik bitxikeria baterako tartea ere izan dute: Tarlac etxearen jatorria. Tarlac Filipinetako eskualde eta hiri garrantzitsu baten izena da, eta handik ez oso urruti, auzotarrek Filipene esaten dioten zubi bat badago trenbide gainean. Zer lotura du, ordea, Intxaurrondo Zaharrak Pazifikoko uharte multzoarekin? Antza, han aberastutako norbaiten etxea izan zen, eta zubiak, gertu egoteagatik, erreferentzia hori hartu zuen.
Poliki-poliki, Ategorrietako Erlojura heldu dira. Lur haiek Aldundiko lehendakari izandako Juan Mari Araluzerenak zirela gogoratu dute, baita Magisteritza eskola bertan zegoela ere, eta handik herritarren parte hartze prozesu baten ondoren diseinatutako Sorleku parkera heldu dira. Eremu horretan Matigoxotegi baserria, zapaburuak hartzen aritu ohi ziren garbileku bat zegoen, baita burdinola edo altzairutegi bat ere. Zenbait azalpenetarako argazki zaharrak zituzten orrialdeak baliatu ditu San Romanek, bereziki, jada begi aurrean ez dagoena irudikatzea kosta zitekeen lekuetan.
Toponimian gordeta
Marrutxipitik, Mons pasealekuan gora egin dute bidean zeuden eraikinei buruzko aipamenak eginez, edo beste txoko batzuetan zeuden saltokiak, guneak edo pertsonei buruz hitz eginez, taldean edo albokoarekin. Emakume batek atzo arratsaldean sute bat egon zela kontatu die kideei eta bertatik bertara ikusi ahal izan dituzten garrek utzitako markak Zarategiko izkinara iristean.
Ikertu edota ezagutu zutenen memoriak ez ezik, toponimiak ere gordetzen du auzoaren historia. Mons, Lizardi, Zarategi, Sagastieder baserriez mintzatu da San Roman, denak euren izena duten inguruetatik gertu zeudela nabarmenduta. Txara, berriz, basoa zen. Eta Lizardi baserriko semen batek azaldu omen zion aitak etxe hura erosteko baso horretan zeuden haritzak moztu zituela, saltzeko. Motzondoak, berriz, Luzuriaga burdinolari saldu nahi izan zizkion, sua egiteko. Haiek ateratzeko, dinamita jarri zuten, eztandarik ez zela-eta gerturatu egin zen, eta leherketak hil zuen.
Ibarrolak egindako estatua atzean utzi eta Basotxiki aldera joan dira. Inguru hura guztia, Irurak aurrealdekoa, eraiki gabe egon zen, etxerik gabe, urte askoan, kaleak besterik ez zeudela. Bertan jolasten omen zuten, baita gaurko bisitarietako batzuk ere. Pausoz pauso, Mons kiroldegi aurrera heldu dira. Han, pisten azpian, hiria hornitzen duen ur biltegia dago, eta handik gertu Siustegi baserria zegoen. 1954an Franco diktadoreak ur biltegia inauguratu zuen, eta Siustegi itsusia zenez, sastraka ugari jarri zituzten kalean etxea estaltzeko. Eta jarri moduan, kendu.
Eraldaketaren aurretik
Garro kalearen albo batean geldituta, Julimasene baserriari buruzko bitxikeria bat kontatu die San Romanek, izenaren jatorriari lotua, hain zuzen ere. Julian Mas Enea zen, Julian Masen etxea baitzen. Bera nor izan zen ez zuen argi, baina lur asko omen zituen, eta haietan, fabrika txiki bat ere bazuen. Gainera, Donostiak bereganatu zuenean, Altza herriko idazkaria zela ere esan du. Ez zegoen oker, gidaria. Mas 1688 inguruan jabetu zen La Floresta izeneko baserriaz. Merkataria zen, Flandesko Lila hirikoa, egungo Frantziako Lillekoa, beraz.
Zubia zeharkatu dute eta haren erdian, argazkiei begira eta azalpenen bidez, nolakoa zen hizpide izan dute. Heldu dira, hala, behinola meteorologia zentroa izandakora, egun, egitura huts den eraikinera. Igeldotik hara etorri ziren behatokitik, baina ordenagailuak iraultza ekarri zuen, eta digitalizazioarekin lekurik ez zuten behar. Gerora, okupatu egin zuten eta hiruzpalau aldiz erre ere. Orain, gazteentzako etxe bihurtzeko zain dago, garai batean Francoren guardiaren ostatu izan zena. Lekuek bizitza asko izan baititzakete, eraldatu, eta bide berriak izan. Horren erakusle da ere Jokin putetxea, aurrez sagardotegia, aterpetxea eta ugalketa klinika ere izandakoa, besteak beste.
Romanones kondearen lurretan barrena, La Asuncion komentu parera heldu dira. 150 urte betetzear den eraikinaz eta ondoan dagoen Arzak jatetxeaz aritu dira, orduan. Oraingotik oso bestelakoa zenean, bertan egindako otorduak kontatu dizkiote elkarri. Hiru Michelin izarren aurretik, beheko aldean jangela zuen jatetxea baitzen, “ona, baina besterik gabe” zenean. Handik, gurdi eta kotxeentzat ezinbesteko geltoki zen Parada etxe aurrean egin dute geldialdia, Txaparrene aldera jaitsi aurretik. Orube huts batekin egin dute topo. Abestiak dioen moduan, “villas elegantes” horietako bat zegoen lehen bertan, orain zer altxako duten galdetu du batek, eta erantzuna azkar eman diote: inguruan gertatu moduan, luxuzko etxeren bat. Aukeran, aurrean duena bezain “itsusia” ez izatea opa dute.
Amaieratik gertu, Mons etxearen aurrean gelditu dira, Gaztañaga plazan, bertan zegoen baserri baten oroigarri. Rezola familiarena zen, Antiguako La Providencia fabrikaren jabeetako bat, egun, URA agentziaren bulegoak daude lursail horretan. Tranbia eta tuneleko jolasak mintzagai, Letaman kautxo fabrika izan da azken geltokia. Hori bai, indarberritzeko, pintxo potea izan dute Erdikoa tabernan. Memoria freskatu dute dakitena oroitu eta berria ikasita.
