«Itzulpen ereduak gero eta hobeak izatea nahi dut, ez soilik teknikoki, baita gizartearentzat ere»
Harritxu Gete Ugarte (Intxaurrondo, 1991) entzunda, bere ibilbidea inprobisazioak bultzatu duela dirudi; baina arreta jarriz gero, bidea gutxika marraztu duela atzematen da. Matematikatik itzulpen automatikora heldu zen ia ustekabean, eta horrek Gladys Sarira eraman du. Etorriko dena zer den argi ez badu ere, euskararen tresna teknologikoak gizartearen onerako garatzen ahaleginduko da.
Harritxu Gete matematikari donostiarra, aurtengo Gladys Sariaren irabazlea. Joseba Parron San Sebastian 
Haurra zinela zer izan nahi zenuen handitan?
Matematika gustatzen zitzaidan, baina ez nekien zer izan nahi nuen. Ingeniaritzak begiratu nituen, eta bat-batean konturatu nintzen, jada Batxilergoan nengoela, Matematika gradu bat bazela. Kito. Matematika badago, matematika gustatzen zait, selektibitatean 10 bat atera nuen Matematikan… Baina ez nekien zertarako balio zuen, ezta gradua amaitu ondoren ere. Gradua egiten ari nintzela, denek galdetzen zidaten gero zer egingo nuen. Ez nekien. Ezagutzen nituen aukera bakarrak irakasle izatea eta matematikariak bilatzen zituzten enpresa batzuk ziren. Inprobisatu egin nuen: «Gradua amaitu, eta ikusiko dut gero zer egin».
Eta «gero» Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamenduko masterra izan zen.
Elkarrizketa pare bat egin nituen Madrilen, baina, justu, aita gaixotu zen eta ez nuen Donostiatik joan nahi. Matematikatik zein masterretara sar nintekeen begiratu, eta Hizkuntzen Azterketa eta Prozesamendua ikusi nuen. «Eta hau zer da? Zergatik Matematika?», pentsatu nuen. Itzultzaile automatikoak, zuzentzaile ortografikoak eta halakoak egiteko zela ikusita, eta euskara lantzeko, esan nuen: «Ba, probatuko dut». Eta kito. Egin nuen.
Vicomtechen praktikak egin zenituen eta, egun, bertako ikertzaile erreferentea zara itzulpen automatikoaren arloan. Kontatu honaino ekarri zintuen bidea.
Graduko praktikak beste enpresa batean egin nituen eta proiektu batean Vicomtechekin lan egin genuen; beraz, enpresa ezagutzen nuen. Praktika batzuk aurkeztera etorri ziren, eta saiatzea erabaki nuen. Hasieran, ez zen itzulpen automatikoa, hizkuntzaren sorrera baizik; datuetatik testua sortzea, adibidez. Praktikak bukatzen ari nintzela, itzulpen automatikoa egiteko lantaldean leku bat zegoela eta, ea sartu nahi nuen galdetu zidaten. Dena horrela izan da, ez dut ezeren planik egin.
Doktoregoa egiteko asmorik ere ez al zenuen?
Inola ere ez! Gainera, Matematika ikasten nuenean, pentsatzen nuen: «Zer ikertuko dut Matematikan? Ze zaila! Zer ekarpen berri egingo dut?». Hemen ikusi nuen aplikatuan iker dezakezula eta nolakoa den. Lan egiten nuen bitartean tesia egin nezakeela esan zidaten eta hasi nintzen. Iaz bukatu nuen.
‘Contributions to Document-Level Neural Machine Translation’ —‘Itzulpen Automatiko Neuronaleko Dokumentu-mailako Ekarpenak‘— izenburua du. Zer landu zenuen?
Testu bat itzuli nahi izanez gero, orain arte egiten zena —eta oraindik egiten dena— da esaldiz esaldi banatzea eta esaldi bakoitza modu isolatuan itzultzea. Batzuetan, badirudi itzulpen bat egokia dela, esaldiak banan-banan begiratuz gero ondo dago; baina, gero, testuinguruan ez. Adibidez, erregistroa oso formala izatea eta, bat-batean, hitz informal bat agertzea. Horrelako gauzak. Saiatu nintzen hori hobetzen, eta, esaldiz esaldi itzuli arren, aurreko esaldiak edo hurrengoak begiratzea, itzulitakoa nola itzuli duen ikustea… Informazio hori bilatzea esaldi bakoitza nola itzuli jakiteko.
«Jendeak behar ditu halako tresnak, baliagarriak dira. Euskaraz bizi eta teknologia erabili nahi badugu, eta ez badago…»
Jorratu duzun arloetako bat teknologiaren erabilera etiko eta inklusiboa da, itzulpen automatikoetan gertatzen den genero alborapena, kasu. Modu ulergarrian, zer da?
Itzultzaile automatikoari testuinguru gehiago ematen nion itzulpena egiteko, batzuetan beharrezkoa baita. Esaterako, euskarazko «bera» «él» edo «ella» itzuli behar du, eta testuinguruarekin hori hobetzea espero nuen. Batzuetan, hala da; baina, askotan, okerrera egiten zuen. Adibidez, politikari buruz hitz egitean, maskulinoan itzultzen du gehiago. Lanbideak itzultzerakoan, oso adibide ezaguna da «mediku» maskulinoan itzultzea eta «erizain» femeninoan. Halakoak. Hori da landu dudana. Euskarak ez du horrenbesteko genero marka, gaztelaniatik euskaratzean ez da gertatzen, bai, ordea, alderantziz egitean. Eta erabaki behar du nola itzuli. Googlek batzuetan bi aukerak ematen ditu, baina testu luze batean ezin ditu konbinazio guztiak eman, beraz, probabilitate gehien duena ematen du. Hori nahi dugu? Agian, ez; eta hori ez egiteko bideak aprobetxatu behar ditugu.
Alborapen horrek teknologia trebatzeko erabiltzen den corpusean du oinarria. Diotenez, adimen artifizialak etorkizuna baldintzatu edo marraztuko duela kontuan izanda, inklusiboa izatea garrantzitsua da. Zer egin daiteke hori zuzentzeko?
Zaila da. Ez dakigu oraindik nola egin, baina saiatzen gara datuak parekatuak izan daitezen, dena ez dadin beti maskulinoan edo femeninoan egon; ausazkotasun pixka bat sartzen. Testu oso luze bat itzuli behar denean, ez; baina, bestela, bi aukerak ematen. Eta halakoak. Batzuetan, ez dakigu nola konpondu, baina, behintzat, ebaluatu, zer daukagun jakiteko; askotan, ez gara konturatzen eta…
Zure ibilbidea eta proiekzioa aitortu berri dute Gladys Sariarekin. Zer da zuretzako halako sari bat jasotzea?
Ilusio handia egin zidan. Donostian izatea eta Gladys del Estalen izena duen sari bat… Duela hiru urte sariaren berri eman ziguten lanean, eta parte hartzera animatu ninduten. Lehen unean, «nola apuntatuko naiz, ez didate emango!» esan arren, pentsatu nuen ikastoletara joaten garenean neskei esaten diegula probatzeko, beldurrik ez izateko; eta bidali nuen. Beste saritu batzuen profila ikusita nirea ez zitzaidan hain ezberdina iruditu. Aurkeztutako hiruetan ez zidaten eman, baina nire profila interesgarria zela eta curriculuma eguneratzeko esan zidaten. Aurten eguneratu nuen, baina jada ez nuen espero.
Nola jakin zenuen saritua zinela?
Hondartzan nengoen nire mutil lagunarekin eta deitu egin zidaten. Ez nuen hartzeko astirik izan, eta telefono zenbakia bilatu nuenean Puntueus fundazioarena zela ikusi nuen. «Izango da Gladys Saria», pentsatu nuen. Deitu nien eta horixe esan zidaten. Izugarrizko ilusioa egin zidan. Segituan deitu nion nire amari, kontatzeko.
Aitortza ekitaldian, hezkuntza publikoan —Intxaurrondo ikastolan, zehazki— ikasitakoa zarela nabarmendu zenuen.
Batzuetan —eta guztioi gertatzen zaigu—, pentsatzen dugu norbait bikaina dela ez dakit non ikasi duelako; eta beste norbait oso argia eta oso trebea izan daiteke, baina, akaso, ez du beste leku batera joateko aukerarik izan. Hori da nabarmendu nahi nuena. Ikastola publikoan ikasi nuen; unibertsitatean… Bilboko pisua ordaintzeko beka eman zidatelako, bestela… Hasieran, Donostian zeuden graduak begiratu nituen, gurasoek esan baitzidaten ez zutela pisu bat ordaintzeko adina diru. Orduan ikusi nuen laguntza horiek beharrezkoak direla. Aukera hori gabe, ezingo ninztateke nagoen tokian egon.
Alegia, ez dela ez ikastetxe ezta unibertsitate kontua ere…
Edo auzoarena. Askotan gertatzen zait intxaurrondotarra naizela esatean. «Uf, Intxaurrondo». Jo, ba, ni hor bizi izan nintzen 18 urte bete eta unibertsitatera joan nintzen arte. Eta denetarik dago, leku guztietan bezala!
Aurreiritziekin jarraituz, askotan joera dugu pentsatzeko puntako teknologia Silicon Valleyn soilik garatzen dutela…
Bai. Hizkuntzen teknologian lan handia egin da azken urteetan, gehiena, Donostian edo Gipuzkoan. Duela gutxi arte euskarazko teknologia oso gaizki zebilen, talde asko ikertzen aritu dira eta, bat-batean, hobekuntza pila bat egin dituzte. Orain, adibidez, itzulpen automatikoan daukagun kalitatea beste hizkuntzetakoa bezain ona da. Lehen, hori ezinezkoa zen. Eta ez badugu guk egiten… Egia da garatzen duguna gero sartzen dutela beste tresnetan, baina hemen bultzada hori egongo ez balitz…
Itzuli eta Batua itzultzaileetan lan egin duzu. Egunerokoan herritarrek zuk garatutako zerbait erabiltzen dutela jakiteak zer eragiten dizu?
Ilusio handia egiten dit. Ikerketan ikusten duzu zure tesia arlo bera lantzen ari direnek irakurtzen dutela, eta kito. Zuk egindako zerbait jendeak ezagutu eta erabiltzeak motibatu egiten zaitu. Jendeak behar ditu halako tresnak, baliagarriak dira. Euskaraz bizi eta teknologia erabili nahi badugu, eta ez badago… Orain dela gutxi arte Google Translate euskaraz katxondeo bat zen, eta ez zen erabiltzen. Ingelesera itzultzeko, gaztelaniara jotzen zuten. Orain, zuzenean egin ahal izateari esker, euskaraz lan egiteko aukera dago.
Saria jasotzean, aditu ez izatearen beldurra ere aipatu zenuen. Emakume izateak pisu handiagoa ematen al dio horri?
Baietz uste dut. Beldurra izaten diogu esango dugunari, jendeak pentsatuko duenari, gure ekarpena guztiz zuzena ez izateari… Beste eremu batzuetan gertatzen den moduan, ikerkuntzan emakumeok pixka bat atzerago geratzen gara, ez garelako hitz egitera ausartzen. Gainera, zure lan bera egiten duen mundu osoko jendea ezagutzen duzu, eta beti iruditzen zaizu zeu baino hobeak direla. Eta pentsatzen duzu: «Nik? Zer esango dut nik? Hemen nago, nire bulegoan…». Gero, konturatzen zara zeu bezalakoak direla. Beraz, konfiantza izatea ezinbestekoa da.
Emakumeak Zientzian egitasmoan parte hartzen duzu eta Inspira STEAMeko mentorea ere bazara. Zer garrantzi dute halakoek?
Oso garrantzitsuak dira ikasleek ez baitituzte egungo zientzialariak ezagutzen, ezta nolakoak diren ere. Badirudi pertsona oso argiak, oso arraroak direla, beste ezer ez zaiela interesatzen, liburu artean edo ordenagailu aurrean daudenak egun osoa… Balio du ikusteko ikertzaileak beraiek bezalakoak direla, jende normala. Halako aurreiritziak badaude oraindik. Duela gutxi gertatu zitzaidan, parrandan nengoela, norbait harritzea matematikaria nintzela esatean.
«Zer egin nahi duzun ez jakiteak, batzuetan ez du inporta. Interesatzen zaizuna egin eta bat-batean ikusiko duzu zer den gustatzen zaizuna»
Zuk ba al zenuen erreferenterik?
Egia esan, ez. Ez nuen ikerketan ari zen inor ezagutzen; gertukorik, behintzat, ez. Denok ezagutzen ditugun emakume zientzialari horiek besterik ez nituen ezagutzen: Marie Curie eta abar. Unibertsitatean nengoela, adibidez, Marta Macho ezagutu nuen; oso ezaguna da, dibulgazio asko egiten du. Baina bilatu egin behar dituzu. Horregatik iruditzen zait oso garrantzitsua ekimen hauetan parte hartzea. Behin, ikasleei galdetu nien ea noiz zegoen emakume matematikari gehiago, orain ala lehen, eta batek erantzun zidan: «Lehen. Ezagutzen ditugun guztiak hilda daude». Normalean, «orain» esaten didate, berdintasun handiagoa dagoelako… Baina ez dituzte egungoan ezagutzen. Gizonak ere ez asko, baina Elon Musk eta besteren bat ezagutzen dute. Norbait, behintzat. Baina emakumerik, ez.
Eta, emakume matematikari gehiago al daude orain?
Orain emakume gehiago daude Matematika graduan, oro har jende gehiagok ikasten duelako; proportzioari dagokionez, ordea, urte batzuetan gora egin bazuen ere, azken urteotan behera egiten ari da. Zergatik? Bada, adimen artifizialarekin lotzen hasi denetik, gizonak sartu egin direlako, eta emakumeak ez. Hor arazo bat daukagu.
Neskatoentzat ispilu zaren aldetik, zer esango zenioke bide hori aukeratzeko zalantzak dituenari?
Zalantzarik badu, probatu nahi duela esaten dion zerbait du barruan. Beraz, proba dezala. Saia dadila. Eta ez bada ondo ateratzen, ez du axola. Adin jakin batzuetan ohikoa izaten da pentsatzea: «Gradua hasi dut, nola utziko dut orain? Zer esango dute?». Urtebete baino ez da, ez da ezer gertatzen, etorkizunean ez duzu nabarituko. Saiatu, eta ez bazaizu gustatzen, probatu beste gauza bat. Eta bestela, berriro bueltatu. Ez da porrot bat.
Bidea argi ez edukitzea, gauza desberdinak egitea, oraindik ere zigortu egiten dela uste al duzu?
Bai. Zer egin nahi duzun ez jakiteak, batzuetan, ez du inporta. Interesatzen zaizuna egin, eta bat-batean ikusiko duzu zer den gustatzen zaizuna.
Diziplinartekotasuna aberasgarria izan daiteke, gainera.
Hala da. Eta oraindik kosta egiten da beste ikuspuntu batzuk sartzea taldeetan. Baloratzen da teknologian aditua izatea eta ez beste ikuspuntuak sartzea. Adibidez, hizkuntzalari batek asko daki gaiaz, baina, agian, ez daki oso ondo programatzen. Taldean sartuko dugu ala hobe da informatikari bat hartzea? Taldean ez dakit zenbat informatikari badaude jada, programatzen badakite, baina igual ez dakite zertan ari diren… Garrantzitsua da beste pertsona batzuk egotea, batzea, baten ezagutzak bestearen osagarri izatea.
Etorkizunera begira, zein erronka dituzu?
Gustatuko litzaidake itzulpen automatikorako eredu horiek gero eta hobeak izan daitezen saiatzea, ez soilik alderdi teknikotik, baizik eta gizartearentzat ere. Beraien eragina hobea izatea, eta ez okerrera joateko. Adibidez, alborapenak eta halakoak ez daitezen egon horrelako tresnetan. Hortik joatea.
Beste Gladys saridun donostiarrak
Gladys Saria Puntueus fundazioak eta EHUko Informatika fakultateak ematen dute, hainbat erakunderen babesarekin. Horren bidez, ingurune digitalean ari diren emakume gazte euskaldunak saritu, gazteentzat erreferenteak sortu eta egiten duten lana jendarteratzea dute helburu; Gladys del Estal informatikari egiatarra gogoratzearekin batera. 2021ean egin zuten lehenengoz, eta beraz, Harritxu Gete seigarren irabazlea izan da.
Laburra bada ere, zerrendan beste hiru donostiar daude. Goitik behera edo behetik gora irakurrita, donostiar bat dago buruan; izan ere, aitortza jasotzen lehena Ane Iturzaeta Agirre (1995) izan zen. Informatika Ingeniaritza eta Enpresen Administrazioa eta Zuzendaritza gradu bikoitza ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean. Garaikurra eman ziotenean, Microsoften lan egiten zuen Data eta AA taldeko bezero ingeniari moduan, Kutxabanken, egun; eta emakume zientzialariak sustatzeko hainbat proiektutan parte hartzen du.
Amaia Abanda Elustondo (1989), berriz, 2023ko irabazlea da. Tecnalia ikerkuntza zentroan dihardu datu zientzian ikerlari gisa, eta azken urteetan lankidetzarekin, dibulgazioarekin eta genero berdintasunarekin erlazionatutako hainbat proiektutan parte hartu du. Matematika ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuko masterra, ondoren, Ibaetako Informatika fakultatean; eta azkenik, bere tesia aurkeztu zuen 2022an.
Iazko saria ere etxean geratu zen, Usue Mori Carrascalek (1987) eskuratu baitzuen. EHUko irakasle agregatua da, Konputazio Zientziak eta Adimen Artifiziala sailean, eta 2024ko irailetik aurrera, Adimen Artifizialeko graduko koordinatzailea ere bada. Matematikan lizentziatua da eta hainbat master egin ditu, besteak beste, modelizazio matematikoan, sistema adimendunetan eta irakaskuntzan. Jakintzaren transferentziaren alde egindako lana nabarmendu zuen epaimahaiak, adimen artifizialaren ikuspegi soziala indartu eta ezagutzaren emaitzak praktikara eramateko ahalegina, gizarteak horien onura zuzenean jaso dezan.
Donostiarrak ez badira ere, ezin aipatu gabe utzi beste bi sarituak: Olatz Perez de Viñaspre informatikari gasteiztarra eta Lorea Argarate teknologo, dibulgatzaile eta musikari bilbotarra. Lehena irakaslea da Informatika fakultatean eta hizkuntzaren tratamendu automatikoa lantzen duen IXA taldeko ikertzailea; bigarrena, berriz, telekomunikazio ingeniaria eta Tazebaez kooperatibako ekintzailea da. Hezkuntza arloko berrikuntza eta digitalizazio prozesuetan dihardu Berlinen eta Bilbon.
