«Banaiz pixka bat bizi izan naizen toki guztietakoa; horrek sortu du nire esentzia. Ez dugu gauza bakarra izan beharrik»
Haurtzaroko nahi bati tiraka, Europara jauzia egin zuen Celeste Carusok duela sei urte. Sormenari oztoporik jarri gabe, bidaia librean doa, kanta baten moduan. Orain, abesten, antzezten, irakasten eta txotxongiloak egiten ari da.
Celeste Caruso Aieteko etxean duen estudioan.Joseba Parron San Sebastian 
Irribarre zabalak laguntzen du Celeste Caruso Carbonell (Buenos Aires, Argentina, 1986) kontakizunaren gehienean, eta esaldi artean, barreak ere ez dira falta. Artista da, eta bihotzak tira egiten dion horretan dihardu gogotsu, izan antzerkia, kantua edo txotxongiloak. Ez du bere burua arlo batekin definitzen, eta ez dio mugarik jartzen ez bere bizitzari, ez sormenari. «Bizitzea gehiegi inporta zait, guztia ematera noa. Ez dakit beti biziko naizen hemen eta ez dut zertan erabaki. Bihar budista egin behar badut, egingo naiz», dio, barrez. «Uneren batean margolaria izango naiz!», gehitu du, algara batekin.
Oraingoz, irakaskuntzan murgilduta dabil buru-belarri; horretan ere ikasten eta sakontzen. Gitarra eta pianoa jotzen ditu, eta azken horren atzean eserita kontatu du bere bidea, eskolak emateko erabiltzen duen Aieteko estudioan.
Jaioterrian eman zituen ibilbide artistikoko lehen pausoak. 13 urterekin hasi zen antzezten eta 15 urterekin, jada, lanean zebilen. Ikuskizun askotan aritu ondoren, antzerki musikalean sartu zen, eta horrek musikara eraman zuen. Jasotako bekei esker, Antzezpen Musikala ikasi ahal izan zuen.
Abesteak bidaiatzeko aukera eman zion, eta, ametsak betetzekoa ere: bidaiatu eta atzerrian bizi. Haurra zenetik argi zuen Europan biziko zela, bere abizenen jatorrian, nahiz eta familia umilekoa izanda, bidaiatzea «pentsaezina» zen. Zortzi anai-arrebetatik, bera da beste leku batzuetan bizi izan den bakarra. Lehenik, Patagoniara joan zen, eta ondoren, Mexikora, handik Atlantikoa zeharkatzeko asmoz. Cancunen urte batzuk igarota, Granadara heldu zen, eta, bertan, orkestretan abestu zuen, pandemia iritsi zen arte. Birusak «artea deuseztatu zuen», eta berriro ere bidaiatzeari ekin zion Carusok. Ordiziara heldu zen eta lau urtez izan zuen bizitoki, naturarekiko gertutasunak harrapatuta. 2024an, ordea, lana hirian pilatzen zitzaiola ikusita, Donostiara etortzea erabaki zuen.
Ahotsa askatu
Egun, irakaskuntza eta txotxongiloak uztartzen ditu; dioenez, lana gustuko izan eta horrekin disfrutatzeko «zori ona» du. Estudioan abesteari beldurra galtzen laguntzen die ikasleei, berari baliagarri izan zitzaionaren bidez. «Izugarri gustatzen zitzaidan abestea, horregatik tematu nintzen. Horri esker, gehien gustatzen zaidana egin dezaket: abesten irakatsi». Ikasle bakoitza eta haren prozesua bakarrak dira; baina kontu emozionala eta mentala denez, haiekin batera «autoezagutza bidaia» bat egiten ahalegintzen da.
«Irakasten dut ez gehiago dakidalako, besteak zer behar duen ikusteko gai naizelako baizik, eta nola eman jakin behar dut»
Blokeoen jatorria haurtzaroan atzematen du. Haurrek ahots erregistro osoa adierazi ohi dute —oihu, negar, algara…—, hazi ahala, ordea, nola hitz egin eta zein soinu egin irakasten zaie, mugatu, onartuak izateko. Hala, maiz, emakumezkoei nota altuak kostatzen zaizkie «kirrinkariak» direlako, eta gizonezkoei, berriz, baxuak, «erasokor ez izateko». Teknikaz harago, ikasleak hausnartu eta onartu ahala, beren burua topatzen dutela argitu du Carusok. «Euren ahotsa entzunda, euren burua entzuten dute. Ez da besteei gustatzeko abestea, zeure burua errespetatzeko eta entzuna izateko adorea emateko, baizik». Hala, euren bizitza ere eraldatzen doa; izan ere, Carusoren ustez, «horretarako dago artea, adierazi ahal izateko, bestela ezin duguna».
Bestalde, Donostiako Binahi estudioan antzerki musikala irakasten du. Han, besteak beste, etorkizunean artista izan nahi duten gaztetxoekin aritzen da, eta horrek teknika beste modu batera lantzeko aukera ematen dio, behar berrietara moldatzeko. «Irakasten dut ez gehiago dakidalako, besteak zer behar duen ikusteko gai naizelako baizik, eta nola eman jakin behar dut. Erronka bat da. Beti baliabide bila nabil. Pianoa hobe jotzen ikasi nuen, pieza bat egiteko… Bilatzea oso dibertigarria da», argitu du.
Ingurua sortzen
Haurrekin ere urtetan aritu da lanean; Zumaian hasi zen, iritsi berritan. Euskaraz ezer gutxi zekien berak, eta haurrek apenas gazteleraz; baina hizkuntza ez zen muga izan: «Haurrek jakin-min izugarria dute eta modu organikoan elkar trukatzen dute. Irakasten dizute, irakatsi nahi dizutelako; ez jakin behar duzulako. Biziki aberasgarria izan zen».
«Artea gustatzen zait, beti egin dut. Kalean abestu dut, antzeztu, txotxongiloak, dantza… Denetarik. Bihotzak eskatzen didana egiten noa»
Alde horretatik, irakaskuntzak bertakotzen asko lagundu diola onartzen du. «Migratzen duzunean funtsezkoa da zure ingurua sortzea, bestela, gogorregia da. Irakasteak ateak ireki dizkit». Horri esker, euskal komunitatean parte hartzen du, izan ere, «leku batean banago, bertako kultura ezagutu behar dut. Bertakoekin hitz egin, bertakoa jan… Gakoa da, bestela ez zaude ez han ez hemen». Behar horri sormen gaitasuna gehituta, Sorginduak txotxongilo taldea eratu zuen Cristina Torresekin.
Antzerki eskola batean elkar ezagutu, eta konexioa sortu zen: «Bioi musikalak asko gustatzen zaizkigu eta gogoa genuen dena guk egiteko». Carusok musika idazten ikasi du partiturak egiteko; Torresek, berriz, argiteriaz. Panpinak ere eurek egin dituzte, txotxongilolaria den Carusoren anaietako batengandik ikasita. Mexiko edo Argentinarekin alderatuta, bertako zirkuitu artistikoa hasieran «oso itxia» iruditu zitzaion, baina «bertakotzen» doan heinean, «aukerak loratzen» doazela nabari du.
Taldearen izen bereko ikuskizuna atondu dute, eta haurrentzat izanik, saio ia denak euskaraz egin dituzte; eta hala antzeztea nahiago du Carusok, ez zaiolako azentua nabari. Oraingoz euskara ikasteko aukerarik ez badu ere, hitz eta esaldi batzuekin moldatzen da: «Egunen batean egingo dut; baina bikain antzezten dut», baieztatu du, barre artean. Euskal kultura asko gustatzen zaio, eta argentinarraren antzekoa ikusten du janzkeran, janarian eta familian; hango landa eremura euskaldun asko joan zirelako. «Ez naiz arrotz sentitu inoiz. Gustura nago hemen».
Mamu izateari utzi
Buenos Aires zementuzko hiri erraldoia izanik, Euskal Herrian harritu egin zuen jendeak bera ezagutzeak. «Mamu bat izateari utzi nion: agurtu egiten ninduten. Hemen jendeak izen-abizenak jakitea izugarria iruditzen zitzaidan». Bakarrik etorrita, halako keinu txikiak bihotzez eskertu ditu, «zaindua» sentiarazten dutelako: «Bertakoa izatea bezala sentitu nuen». Natura bertan izatea ere, oinarrizkoa da Carusorentzat: «Haizea eta euria, menta bustiaren usaina ibiltzera ateratzen naizenean…».
Ez daki beti hemen biziko den, baina argi du orain arteko bideak nor den definitu duela. Ez du jada argentinar peto gisa hitz egiten, ezta euskaldun baten moduan ere. «Banaiz pixka bat bizi izan naizen toki guztietakoa. Horrek sortu du nire esentzia. Bizitzan zeharkatu nauen horren arabera hitz egiten dut. Horixe gara, ez dugu gauza bakarra izan beharrik». Gauza bera sormenarekin. Jardun batetik bestera jauzi egiten du, eta bere izaera artistikoa denborarekin garatzen doa. «Artea gustatzen zait, beti egin dut. Kalean abestu dut, antzeztu, txotxongiloak egiten ditut, dantzaria naiz, konposatu… Denetarik. Bihotzak eskatzen didana egiten noa».
Autogestioa, arima artistikoaren hauspo
Argentinako bereizgarri bati buruz galdetuta, askori matea otuko zaio berehala. Hori baztertu eta beste ikur bat eskatuta, Celeste Carusok autogestio artistikoa nabarmendu du. Beti krisian bizitzeak edo baliabide eskasiak argentinarrak «ametsei tinko heltzera» ohitu dituela azaldu du. «Aurrera doaz, dena ematen. Uste dut munduan hori falta dela».
Grinaz konpentsatzen dute bitarteko falta, ez dira zain egoten dena perfektua izan edo dena eduki arte. Horren adibide bat eman du: «Gitarrarik ez baduzu eta kalean bat topatzen baduzu puskatuta, konpondu eta horrekin jotzen duzu; hori delako daukazuna».
Trebetasunei dagokienez ere, inoiz ez da nahikoa: abestu, dantzatu, akrobaziak egin, pianoa jo, musika ekoitzi, bideogintza… Ondorioz, maila artistikoa «oso altua» dela dio, eta inor ez dela «normala» izatearekin konformatzen. Artista izatea bizimodu bat da. «Artista naizela sentitzen badut, artista izango naiz».
Carusok, esaterako, hiru antzezlan egiten zituen asteburuko, denak autogestionatuak, kalean flyer-ak banatuz, jendea gonbidatuta… Hiriko zirkuitua erraldoia da, eta milaka etxe kulturgune bilakatu dituzte. «Buenos Airesek ez du lorik egiten eta beti dago antzezteko aukera. Akaso ez duzu sosik irabaziko, baina ikusgarria da», gaineratu du.
Testuinguru horretan, antzerki independentea edo undergrounda oso hedatua dago. Toki ireki ugari daude. Bertan aritzeko, artistek ehuneko bat ordaindu behar izaten dutela zehaztu du Carusok, baina erraza dela lekua lortzea. Zaila dena kontratu bat edo ordainsari bat lortzea da: «Ia ez da egiten».
Kulturak «jendeari eutsi» eta komunitatea ehuntzen duela sinetsita dago Caruso. Hala, ohikoa da konpainia txikiak eratzea, «familia modukoak», eta denek ahalegina egitea: «Bulegotik irten eta entseatzera zoaz goizeko hiruak arte. Zergatik? Maite duzulako. Zoragarria da, eta niretzat hori da Argentina», gehitu du
