«Morlansko hildakoak humanizatu egin ditut; deabrutu izan dituzte, eta nik pertsonak erakutsi ditut»
1991ko abuztuaren 17a. Morlans auzoko Tolaretxe etxea. ETAko komando bat eta Guardia Zibilaren sarekada bat. Bost orduko tiroketa etengabe bat. Hiru hildako: Iñaki Ormaetxea, Patxi Itziar eta Jokin Leunda. Xabier Mendiguren idazle eta Elkarreko editoreak (Beasain, 1964), sarraski hura ardatz, idatzi du liburua, gertakariez eta pertsonez: 'Morlans'.
Xabier Mendiguren, Elkarreko editore eta 'Morlans' liburuaren idazlea.Joseba Parron San Sebastian 
Zergatik sentitu duzu Morlansko sarraski hura kontatzeko beharra?
Gaztea nintzen orduan, 27 urte nituen. Gogoan iltzatuta geratu zitzaidan gertakaria, hildakoetako bat nire herrikoa zelako. Ez nuen harremanik harekin, ez nekien nola zuen izena ere, eta inoiz ez genuen hitzik egin, baina bistaz ezagutzen nuen.
Halako batean, bost orduko tiroketa hura gertatu zenean, Bigarren Mundu Gerran Pragan gertatutako antzeko kasu baten paralelismo bat etorri zitzaidan burura, eta ideia horri tiraka aritu naiz liburuan. Agian, behartuegia da konparazioa, baina jolas hori egin dut.
Jendeak gogoan al du gertakaria?
Bai, askok. Horregatik jarri diot liburuari Morlans izenburua: jendeak jakin dezan zertaz ari naizen. Gertakaria ezagutzen ez duenak ez du arrastorik izango, baina askok esan didate: «Ostras, Morlanskoaz idatzi duzu!».
Garai hartan han jaiotakoek eta koskortuta zeudenek gogoan dute. Izenak ere laguntzen du, deigarria baita; Aldapeta izan balitz, agian ez litzateke horrenbeste gogoratuko. Auzo txikia da, eta ez da askotan agertzen hedabideetan. Morlans izena gertakari horri oso lotuta geratu da.
Auzoan nola bizi dute oroitzapen hori?
Garai hartako auzokideek, noski, oso gogoan dute gertatutakoa. Auzoa itxi egin zuten, eta ehunka polizia aritu ziren tiroka. Inork ezin izan zuen ez sartu ez atera. Auzoa asko aldatu da eta egun ez dago arrastorik. Ez naiz ni hasiko esaten plaka bat jarri behar den ala ez. Baina batzuei jartzen zaizkie, eta beste batzuei ez; hori ere esan behar da.
Gogoan dut Tolaretxe etxearen aurrean geundela, emakume adineko bat hurbildu zitzaigula. Betidanik bizi izan zen han, eta tiroketa egunean ere auzoan zegoen. Erdalduna zen. Esan zigun Poliziak oso erraz zuela handik ateratzea, barrukoek ez zutela ihes egiteko aukerarik. Haren ustez, hil egin nahi izan zituzten.
Bost orduko tiroketa izan zen. 600 bala zulo ere aipatu izan dira. Zer neurritakoa izan zen eraso hura?
Norbaitek aipatu zuen 600 bala zuloen kopurua, baina ez dakit benetan hala izan zen. Etxea txikituta geratu zen, hori bai. Bala arruntak erabili zituzten, baina baita kalibre handikoak ere. Era askotako munizioa erabili zuten, baita kea, zarata eta negarra eragiteko bonbak ere. Barruan zeudenek, antza, pistola bana eta bina kargadore zituzten. Tiroren bat egin zuten barrutik, baina kanpotik etengabe ari ziren tiroka.
Zergatik erabaki zuten erresistentzia egitea, egoera hain desorekatuan?
Haiekin harremana zuen norbaitek azaldu zidan goizaldean Poliziak hainbat atxiloketa egin zituela. Hura zen atxiloketa saiakeren azkena. Batzuek diotenez, Poliziak ez zekien han komando bat zegoenik; hasieran, laguntzaileren bat izango zela pentsatu zuten, eta azkenerako utzi zuten etxe hura. Nik ezin dut jakin hala izan zen ala ez.
Barruan zeudenek, behintzat, ez zekiten aurretik beste atxiloketarik egin zutenik. Erresistentziari eutsi zioten, zarata eginez, gertatzen ari zenaren berri izan zezaten eta haien laguntzaile izandakoek ihes egiteko denbora izan zezaten. Hipotesi zentzuzkoa iruditzen zait.
Exekuzio estrajudizial baten aurrean egon gintezkeela diozu.
Exekuzio estrajudiziala deitu ohi zaio, bai. Nire ustez, Guardia Zibilak ETAren aurkako borrokan joera handia izan zuen jendea atxilotzen saiatu beharrean bertan akabatzeko: bat atxilotu, eta gainerakoak hil. Kasu honetan ezin da judizialki ziurtatu halakorik gertatu zenik, baina hori pentsatzeko zantzuak badaude.
Tiroketaren tamaina aipatuta, salbuespenekoa izan zela ez da dudarik.
Oso pelikuleroa da, bai. Gertakari honi buruz ez da filmik egin, baina aipatu dudan Pragako kasuaren antzekoari buruz dozena erdi film egin dituzte.
Gertakariaren atzean zeuden pertsonak ezagutu nahi izan dituzu, ez soilik hildakoak. Zer aurkitu duzu?
Nik ez nuen hildakoengan bakarrik zentratu nahi. Haien inguruko pertsonen bizitzak kontatu nahi nituen. Elkarrizketatu ditut etxe hartan zeudenetako bat, Maria Eugenia Muñagorri, haiek ezkutatzen zituen emakume bat –Lurdes Aierbe– eta haien senide eta lagunak.
Izen bat esaten dugunean, abstrakzio bat izaten da. Baina argazkia ikusten baduzu eta haren bizitzaz zerbait jakiten baduzu, pertsona bihurtzen da. Lagun batek, liburua irakurri ondoren, esan zidan agian gehiegi santifikatzen nituela, hagiografia egiten ari nintzela. Nik uste dut ezetz. Ez ditut goraipatu, ezta haien bertuteak laudatu ere; humanizatu egin ditut. Deabrutu izan dituzte, eta nik pertsonak erakutsi ditut. Kontrastearen ondorioz, santu bihurtu ditudala iruditu daiteke, baina ez da hori nire asmoa.
Liburuan bada maitasun istorio klandestino bat ere, Lurdes Aierbe eta Iñaki Ormaetxearena.
Liburua idazteko ideia izan nuenean, gutxi gorabehera banekien zer aurkituko nuen, baina hori ezustekoa izan zen. Gizakiok badugu zerbait buruan gerra eta maitasuna lotzen dituzten istorioak gustuko izatera garamatzana. Lo que el viento se llevó edo Casablancabezalako film klasikoak datozkit gogora.
Kasu honetan, legez kanpo bizi ziren bi pertsonaren artean sortu zen maitasun istorio bat: komandoko kide baten eta etxean hartu zuen emakumearen artekoa. Ezkutuan joaten ziren zinemara, bi aldiz ezkutuan, gainera: Poliziarengandik eta kideengandik, harremanak segurtasun neurriak kolokan jar zitzakeelako. Etxetik banaka ateratzen ziren, bakoitzak bere sarrera erosten zuen, eta barruan elkartzen ziren, Gros auzoko Trueba eta Savoy zinema aretoetan.
Lehen bertsioa erakutsi nion norbaitek esan zidan pasarte hori ez kontatzeko, militanteen zintzotasuna zalantzan jartzen zuelakoan. Ez nago batere ados. Nire ustez, horrek pertsonak humanizatzen ditu, hezur-haragizko bihurtzen. Horregatik, bigarren bertsioan are gehiago luzatu nuen pasartea.
Venezuelara ihes egin behar izan zuen Aierbek. Zer gertatu zitzaion?
Liburuan jaso dut haren historia. Venezuelara joan zen lagun batzuk bisitatzera, eta itzuli zen egunean, aireportuan erositako Egin egunkarian ikusi zuen Morlanseko gertakariaren berri. Krisi betean, bere maitea hil berri, hurrengo hegazkina hartu zuen Venezuelara. Han geratu zen bizitzen, familia sortu zuen, eta han bizi da gaur egun. Bere delituak preskribatuta daude, eta itzultzeko aukera badu ere, ez da itzuli.
«Egia jakin nahi badugu,
ezin da zigorraren mehatxua beti gainean egon»
Aurkezpenean aipatu zenuen jende askok ez duela bere izena eman nahi izan. Zergatik?
Nik ez nuen hildakoengan zentratu nahi; haien ingurukoen bizitzak kontatu nahi nituen. Haietako batzuekin hitz egin nuen, baina abokatuek eskatu zidaten, mesedez, ez agertzeko inongo liburutan. Oraindik inputazio berriak egiten ari dira, eta edozein unetan kausa berri bat ireki zezaketen. Horren ondorioz, liburuaren hasierako asmoa aldatu behar izan nuen.
Zer gertatzen da egia kontatzeko beldurra dagoenean? Posible al da iraganaz zintzo hitz egitea?
Gogoeta orokor bat egingo dut. ETAk eta ezker abertzaleak, oro har, min handia egin diete pertsona askori. Hildakoak izan dira, mehatxatuak, dirua eskatu dietenak… Min hori ukatzen duenak gezurra esaten du edo itsu dago. Min hori sufritu dutenek aitortza jasotzeko eskubidea dute.
Baina badira egia ezagutzen ez ditugun kasuak ere. Egia jakitekotan, ezin da beste aldean zigorra egoteko beldurra egon. Har dezagun argitu gabeko kasu bat. Zerbait kontatzeagatik 30 urteko kartzela zigorra jaso badezakezu, nork hitz egingo du? Ezinezkoa da. Hegoafrikan, Apartheidaren amaieran, egiaren batzordeak sortu zituzten, jendeak gertatutakoa aitortu eta barkamena eskatu ahal izan zezan. Egia jakin nahi badugu, barkamen orokor bat behar da.
Zure ustez, indarkeria mota batzuei buruzko egia ez da behar bezala aztertu.
Borrero txiki bat liburuan ere aipatzen nuen hori. Poliziaren indarkeriaz hitz egiten denean, GAL aipatzen da, baina bost mila pertsona baino gehiago torturatu dituzte, eta horren ondorioz ezarri diren zigorrak oso gutxi eta txikiak izan dira. Krimen izugarri hori, kolektiboa eta sistematikoa izan dena, ez da inoiz epaitu, eta ez dut uste epaituko denik. Asimetria izugarria dago. Egia jakin nahi badugu, herri-akordio zabal bat behar dugu: egia kontatzeko aukera eman behar da, baina zigorra beti gainean izan gabe.
Ez dirudi, ordea, bide horretan aurrerapen handirik dagoenik.
Oso zaila da. Euskal herritarren artean, agian, posible izango litzateke, baina Espainia osoa dugu beste aldean, eta ez dut uste posible izango denik.
Zure beste liburu batean, Joxe Arregiren heriotzaren inguruan eta torturaren gaian sakondu zenuen. Zergatik itzuli zara gai horietara?
Ez da kontzienteki hartutako erabakia izan, baina azkenaldian gai horiei buruzko liburuak idazten ari naiz. Arrazoi bat izan daiteke gure memoria historikoa zaintzeko eta lantzeko nahia. Euskal Herria suntsitu nahi dutenek egunero lantzen dute beren ikuspegia, askoz tresna indartsuagoekin: telesailak, filmak eta abar. Guk tresna apalagoak ditugu. «Guk» diodanean, ez naiz ari sektore historiko jakin batez, baizik eta hemengo jendeaz eta Euskal Herrian sinesten duenaz.
Bestalde, torturak sortzen didan izua, nazka eta salatzeko beharra ere badaude. Joxe Arregiren kasuan, torturaren ondorioa agerikoa zen. Borrero txiki bat liburuan, berriz, Intxaurrondon bizi den pertsona baten ikuspegitik heltzen zaio gaiari. Hemen tortura ez da beti agerikoa, baina pertsona batzuek aurre egitea erabakitzen badute, arrazoi bat baino gehiago izan ditzakete. Horietako bat atxilotua ez izateko beharra da, besteak beste, torturaren beldurragatik.
Memoria lantzean, indarkeria justifikatzearen beldurrez, batzuetan ez al zaio indarkeria bera azaltzeari uzten? Iñaki Ormaetxearen kasuak galdera hori planteatzen du.
Liburuan kontatzen dudan pasarterik lazgarrienetako bat da Iñaki Ormaetxea 15 edo 16 urterekin atxilotu zutenekoa. Haren anaia Josu ETAn zebilen, eta hura atxilotzera joan zirenean eraman zuten Iñaki ere. Poliziek egurra eman zioten Josuri, baina hitz egiten ez zuenez, bi anaiak gela berean jarri zituzten. Iñaki torturatu zuten, Josuk hitz egin zezan. Izugarrikeria da. Gerretan eta gatazketan alde guztiek egiten dituzte gauza itsusiak, baina beti egoten dira muga batzuk: giza duintasunaren mugak. Hau muga hori gainditzen duen zerbait da.
Horrek zerikusia izango zuen, agian, Iñakik bere burua entregatu nahi ez izatearekin. Nahiago zuen hil, berriro haien eskuetan erori baino.
Urte batzuk beranduago, Iñakiren omenezko plaka kendu zuen Poliziak Urbinako familiaren etxetik. Plaka berreskuratzera joan zen Josu, Gasteizko Sansomendiko Guardia Zibilaren kuartelera. Gela batera eraman zuten, itxaroteko esanez. Hain zuzen ere, bera eta anaia torturatu zituzten gela zen hura. Ez zuten ahaztuta. Liburuak baditu gertakari ezagunak, baina baita horrelako pasarteak ere.
Iñakik jasandako indarkeriak eragina izan al zezakeen gero hark indarkeria erabiltzeko hartutako erabakian?
Euskal Herrian 50 urtez borroka armatua egin duen erakunde bat egon bada, pentsa al dezakegu erakunde horretako kide guztiak psikopatak edo gaizto hutsak zirela? Ez. Ezagutzen dituzunean, konturatzen zara pertsona arruntak zirela, ingurune arruntetan hazitakoak. Bata tabernari baten semea zen, bestea baserritar-igeltseroa, eta hirugarrena ile apaintzailea. Kostaldekoak, baserrikoak eta lautadakoak; era askotako egoeretatik zetozen. Zergatik hartu zuten erabaki hura? Giro jakin bat egon zelako, erabaki hori posible egin eta elikatu zuten dinamikekin.
Nik ez dut ezer justifikatu nahi. Baina historia bat idatzi nahi baduzu, zintzotasunez eta errealismoz jokatu behar duzu. Pertsonaiak ezin dira karikaturak izan. Haien benetako arrazoiak ulertu behar dituzu.
«Ez naiz ni hasiko esaten plaka bat jarri behar den ala ez.
Baina batzuei jartzen zaizkie, eta beste batzuei ez; hori ere esan behar da»
Iñaki eta Josuren ama, Blanca Antepara, ageri da zure liburuan. Gatazkaren historia ez da soilik erakundeen historia.
Presoen inguruan ibili denak ezagutzen du Blanca Antepara. Mito bat da. Izaera eta indar handiko emakumea zen, eta bi seme izan zituen borrokan: bata 20 urtez kartzelan egon zen, eta bestea hil egin zuten. Esaten denez, preso politiko guztien ama bihurtu zen. Bere semea bisitatzeaz gain, bizitza osoa eman zuen presoak bisitatzen, gutunak idazten eta abarretan. Bere semea Morlanseko gertakarietan hil zen. Ama zaintzailearen irudi tradizionala zuen, baina, aldi berean, emakume borrokalaria eta iraultzailea zen.
Lehen aipatu duzu, baina zer iritzi duzu Espainiatik datozen euskal gatazkari buruzko azken ekoizpen kulturalekin?
Ezin duzu pentsatu zure etsai guztiak aldi berean gaiztoak eta ergelak direla. Ezinezkoa da; gezurra da. Kazakhstango film bat ikusten baduzu eta pertsonaia guztiak gaiztoak, ergelak eta itsusiak badira, ez duzu sinesten.
Hemen, ordea, hori ari dira egiten egunero. Euskal Herria pixka bat ezagutzen baduzu, badakizu ikuspegi hori ez dela egia, nahiz eta urrutitik begiratuta norbaitek sinets dezakeen.
Zure liburuek memoria historikoa lantzeko funtzioa ere badute. Hori izan da idazterakoan zure helburua?
Niretzat, lehenik eta behin, literatura dira. Nobelak dira. Gero funtzio sozial bat badute, bikain. Literaturaren ikuspegitik, fikziorik gabeko eleberria da. Kazetari batek esan dezake kronika literario bat dela, literaturaren tresnekin idatzitako erreportaje luze bat. Bi izendapenak egokiak dira.
Eta funtzio pedagogikoa?
Printzipioz, ez. Baina badute, are hobeto.
Nondik datorkizu azken urteotan gai horiek lantzeko gogoa?
Urte asko daramatzat idazten, eta azken urteotan bide horri heldu diot. Ez da betidanik berez ateratzen zitzaidan zerbait; azken aldian sortu zait joera hori. Ez dakit zergatik etorri zitzaidan beharra edo gogoa. Beharbada, momentua zen.
Elkar argitaletxean urte luzez aritu zara editore. Liburu horien bidez, hutsune bat betetzen ari zarela uste duzu?
Zerbait egiten ari dira Pako Aristi eta beste batzuk. Jon Alonsok ere Naparrari buruzko liburu bat egin zuen. Baina, oro har, gutxi egin da.
Literaturaren ikuspegitik, gehiago behar al dira horrelako lanak? Eta gizarte gisa, zer falta zaigu?
Literaturaren aldetik, denetarik behar dugu. Herri gisa, berriz, akordio zabalago bat behar dugu. Batetik, estatus berri bat sortzeko; bestetik, gatazkaren ondorioak konpontzeko. Min guztien aitortza eta egia osoa ezagutzea behar ditugu, baina baita zigorrekin amaitzea eta kartzelan daudenak ateratzea ere.
Azken batean, borroka politiko bat izan da. Gerrak amaitzen direnean, akordioak egiten dira eta amaiera ematen zaie. Kasu honetan, alde batek errenditu egin behar izan du, ziurrenik beste aukerarik ez zuelako, eta horren ondorioak jasaten ari da. Baina komeniko litzateke bide hori lehenbailehen egitea.
Alderdi gehienen jarrerak ez dirudi norabide horretan doazenik. Onak eta gaiztoak bereizteko joera dago.
Eroso daude ikuspegi horretan sinesten dutelako, neurri batean. Baina, bestetik, komeni zaielako ere bai. Aurkari politiko bati esaten badiozu indarkeriaren aurka dagoela adierazi behar duela, eta ez hori bakarrik: hasiera-hasieratik oker egon zela eta bide hori ez zela hartu behar ere esan behar duela, sektore politiko horren oinarrietako bat beti oker egon dela esaten ari zara. Horren bidez, sektore horren zilegitasuna zalantzan jarri eta erren uzten duzu. Eskakizun horretan ere badago abantaila politikoa lortzeko nahia.
Gatazkaren memoria lantzeko bide horrek zer ekarpen egin diezaioke gizarteari?
Liburu batek, zorionez eta zoritxarrez, ez du eragin handirik izaten gizartean. Baina nire alea jarri dut. Hori da egiten dakidana.
Beste ikerketarik abiatzeko materiala bildu duzu?
Ez. Norbaitek esan zidan deituko zidala bere historia kontatzeko, baina oraingoz ez dut material berririk bildu. Aktoreek esango luketen moduan, ez dut rol jakin batean geratu nahi, ez dut neure burua horretan enkasilatu nahi.
Baina idazten jarraituko duzu, akaso beste zerbaitetan?
Ez dut bide hori aurrez erabakita. Azken urteotan memoria historikora hurbildu naiz, eta nire ekarpena egin dut. Baina ez dut nahi lanbide osoa gatazkaren kronista izatera mugatzea.
Literatura egiten jarraitu nahi dut, eta, bide horretan, pertsonen bizitzak kontatzen segitu, haien testuingurua ulertzen saiatuz eta historiaren konplexutasuna sinplifikatu gabe. •
