Amale Arzelus Arrieta
XX. mendearen lehen erdiko Euskal Herrian emakume gutxik lortu zuten kultura eta komunikazioaren eremu publikoan toki nabarmena egitea. Horietako bat izan zen Amale Arzelus Iriarte, kazetaria, idazlea eta euskal kulturaren sustatzaile nekaezina. Donostian jaioa, bere bizitza eta lana lotuta egon ziren euskararen aldeko mugimenduarekin eta emakumeek espazio publikoan zuten presentzia handitzeko ahaleginarekin.
1924an jaio zen Donostian, aldaketa handien garaian. Hiria modernizatzen ari zen: turismoa hazten, burgesia indartzen eta Espainiako aristokraziaren udako topagune bihurtzen. Hala ere, modernitate itxura horren azpian gizarte oso tradizionala zegoen oraindik. Emakumeen rola etxera eta familiara mugatua zen gehienetan, eta kultura edo kazetaritzaren munduan aritzea ez zen ohikoa. Amale Arzelus familia euskaltzale eta kulturazale batean hazi zen. Aita, Ander Arzelus, Argia-ren eta Eguna-ren sortzailea izan zen. Giro horrek eragin handia izan zuen bere ibilbidean. Gaztetatik erakutsi zuen literaturarekiko eta euskararekiko interesa, eta, pixkanaka, idazten eta kultur jardueretan parte hartzen hasi zen. Txurruka kaleko Arantzazuko Amako ikastolan ikasi zuen.
Kazetaritzak eta irratiak aukera berriak ireki zizkioten. Garai hartan, komunikabideak zabaltzen ari ziren, eta emakume batzuek lehen aldiz hitza hartu ahal izan zuten espazio publikoan. Amale Arzelusek hainbat hedabidetan kolaboratu zuen, bereziki, euskal kulturarekin eta gizarte gaietako artikuluekin. Bere idazkietan euskararen balioa, emakumeen presentzia kulturan eta herri nortasunaren garrantzia defendatzen zituen.
«Bere belaunaldiko emakume asko bezala, bigarren planoan geratu zen historiaren kontakizun ofizialetan, baina funtsezko lana egin zuen euskal kulturaren transmisioan»
Irratigintzan ere aitzindarietako bat izan zen. Donostiako irrati emisioetan parte hartu zuen lehen emakumeetako bat izan zen, 8 urte izan arren, eta horrek ikusgarritasun handia eman zion. Ahots publiko bihurtzea ez zen erraza garai hartako emakume batentzat. Askotan, aurreiritzi sozial handiei egin behar izan zien aurre.
Bere jarduna ez zen soilik komunikabideetara mugatu. Euskal kulturaren sustapenean ere aktiboki parte hartu zuen: hitzaldiak, ekitaldiak eta kultura jarduerak antolatzen lagundu zuen, eta euskararen erabilera soziala defendatu zuen etengabe. Frankismoaren garaian euskarak eta euskal kulturak zapalkuntza handia pairatu zuten arren, Amale Arzelusek bere jardunari eutsi zion ahal izan zuen neurrian. Aita, Donibane Lohitzunera pasatu zen, kartzelan egon ondoren, Francoren Polizia atzean zuen-eta, lan klandestinoak egiten ibili zelako. Familia, urte luzez, erbestean kokatu zen, Azkainen. Bere belaunaldiko emakume asko bezala, sarritan, bigarren planoan geratu zen historiaren kontakizun ofizialetan, baina funtsezko lana egin zuen euskal kulturaren transmisioan. 1948an, Andoni Zinkunegirekin ezkondu zen, eta, urtebete geroago, haien bederatzi seme-alabetako lehen semea jaio zen. Urte berean Elbira Zipitriaren eskaera jarraituaz, gerraondoko bigarren Etxe-Ikastola klandestinoa sortu zuen, San Jeronimo kalean.
Amale Arzelus 2015an zendu zen eta haren figura azken urteetan berriro baloratzen hasi da. Gaur egun, Donostiako emakume aitzindarietako baten gisan gogoratzen da: komunikazioaren, kulturaren eta euskararen aldeko konpromisoa uztartu zituen emakume ausarta izan zelako. Bere ibilbideak erakusten du emakume askok, askotan isilean eta aitortza handirik gabe, euskal kulturaren eta komunikazioaren historian ezinbesteko ekarpena egin zutela.
