Joan Etxamendi
Donostia harresiz inguratutako hiria izan da, gaskoiek populatu zutenetik, 1863an eraisten hasi ziren arte. Goizegi samar, handik gutxira Bigarren Karlistaldia iritsi zelako eta agintari militarrek Amara, Loiola eta Antiguako bizilagunak behartu zituztelako defentsa-lerro bat eraikitzera, matxinatuak geldiarazteko. Gerra amaitu eta hiria hedatzen hasi zen. Udatiarrentzat pentsatutako hiria. Gehienak madrildarrak, baina baita Europako beste leku batzuetatik etorritakoak ere, bereziki Kasinoa ireki zenetik.
Orduan hauteman zuen arazoa udalak. Zer egin Donostian kantonatutako ehunka soldaduekin? Milaka soldaduen helmuga zen Gipuzkoako hiriburua. Soldadutza betetzean. Antzinatik, Urgulleko Gazteluan edo Alderdi Eder izango zen aire zabaleko kanpalekuan kokatzen ziren. Hondartzetan egiten zituzten maniobrak, eta, astialdian, Zurriolako dunetan edo Urumeako ibaiertzetan ibiltzen ziren.
Turismoa masiboa izaten hasi zenean, soldaduak estetika arazo bihurtu ziren, batez ere hondartzetan. Izan ere, biluzik bainatzen ziren —bainujantzia asmakizun berriagoa izango zen—, eta inguruko lasaitasuna aldatzen zuten. Amara eta Loiolako ibaiertzetara bidali zituzten, egunero kuxkuxero talde handi bat zeramatela atzean. Kontrastea handia zen. Erregina eta haren laguntzaileak Kontxako ertzeraino idi batzuek eramaten zuten etxola mugikor batean bainatzen ziren. Amarako hondartzan, berriz, soldaduak erabat biluzik, lotsarik gabe. 1926an Loiolako kuartelak inauguratu ziren, eta «arazoa» konponduta geratu zen.
Donostiatik igaro ziren soldadu askok beren memoriak eta oroitzapenak idatzi zituzten. Horien artean, ia ahaztuta dagoen bertsolaria. Joan Etxamendi Larralde, Luzaiden jaioa, Frantziako Iraultzaren garaian. Gipuzkoako Aurrezki Kutxak 1985ean argitaratu zuen haren lan bat, Bertso Paperak, haren bertsoez gogoratuta. Duela hilabete batzuk, Joseba Aurkenerenak, bizitokia mugatik iparraldera aldatu zuen donostiarrak, artikulu luze bat eskaini zion, eta haren ibilbidea berriz eskuratu zuen. Batzuek eta besteek Etxamendiren biografo nagusi eta ia bakar Enrike Zubiriren, Mendizuriren, idazkiak aipatu zituzten. Askoz beranduago, 1965ean, Jose Maria Satrustegik liburu bat eskaini zion, eta itzaletik argitara atera zuen.
Protagonistaren baserrian, berreskuratutako paper batzuen artean, bitxi txiki bat aurkitu zuten, Bordelia ezizenez sinatutako bertso batzuk. Bordelia Etxamendiren jaiotetxearen izena zen. Urgulleko gaztelutik igarotzearen deskribapena bertsotan. Eta horixe da, hain zuzen ere, bere poesia kantatuaren izena: «Donostian soldadu»: «Mila zortzi ehun eta/ hogei ta hirurian/ zerbitzuan ginauden/ Donostia hirian/ liberalitateko/ bandera berrian./ Hartatik desertatu/ inozentkerian,/ miserable erori/ etsaien erdian». 30 bertsoetatik lehena.
Metafora bat izan zitekeen gaur egun. Desertzioa, gerrekiko intsumisioa, Europan edo munduko edozein lekutan. Baina ez da, eta ez zen izan. Etxamendik desertatu egin zuen, baina bandoz aldatu zen. Pedro Etxamendi, bertsolariaren aita, Mendibekoa zen, Nafarroa Beherean. Josefa Larralderen familia, haren ama, Bordelia baserrikoa. Joan Etxamendik, edo Manexek, kronika batzuetan agertzen den bezala, bizitza luzea izan zuen. Arnegiko Joana Harrietekin ezkondu zen. Lau seme-alaba izan zituzten, eta 87 urterekin hil zen, 1879an.
