Zortzi hamarkadako iraganari, agur
Francoren Justizia ministro batek jarri zuen Martuteneko espetxearen lehen harria, eta ordudanik, hamaika istorio ilun gorde ditu bere barnean. Atzean utziko badute ere, bere aztarna mantentzea nahi dute.
Preso talde bat Martuteneko kartzelako jantokian, 1948an.Paco Mari/Kutxateka 
Itsasertzean, 1890ean eraikitako Ondarretako kartzelaren lekukoa hartu zuen Martutenekoak, 1948an. Presondegiak berezko ditu mugak eta murruak, finean, askatasun eza; baina agerikoa omen zen, txarraren barruan, Urumea ertzeko azpiegitura hobea zela, itsasoaren hezetasunak dena hartzen zuen Gezalaren kartzela baino. 78 urte geroago, Zubietakoak ordezkatu du Martutene, edonolako ur masatik urruti, eta masifikazioa atzean utziko duten gune zabalagoekin. Desagertzear dela, Martutenekoak itsasbeheran hareatzan agertzen diren arrokak baino aztarna iraunkorrago eta agerikoago bat utz dezan eskatu dute, bertan izan direnengan utzitako arrasto sakonaren pare eta ohore.
Peñaflorida kondearen Bernategi baserriaren lurretan altxatu zuten kartzela. 1942an saldu zion orubea udalari, 18 pezetatan metro koadroa, eta honek Espainiako Estatuari eman zion bertan eraikitzeko. Lehen harria 1944ko urriaren 7an jarri zuten, «solemnitate eta parafernalia» handiko ekitaldi batean. Garaiko agintari zibil eta militar ugari elkartu ziren, tartean, Rafael Lataillade alkate frankista, harria bedeinkatu zuen Carmelo Ballester gotzaina, eta hura jarri zuen Eduardo Aunos Justizia ministroa.
Bitxikeria gisa, El Diario Palentino egunkariak ekitaldiari buruz argitaratutako albistearen arabera, udalak eta aldundiak abagunea baliatu zuten Aunos omentzeko, eta honek Gipuzkoari buruzko hitz politak esan zituen, hala nola «probintzia kuttuna» zuela eta «ahazten azkena» izango zela, baita honakoa ere, euskarari dagokionean: «Bertako hizkuntza milurtekoak inongo gutxiespenik gabe elkarbizitzen jakin zuen Espainiaren alkatzar inperialen azpian».
Presoek amaitua
Agintari frankista hark jarritako harriaren inguruan, gainerako elkartzeko ardura Construcciones Tomas Altunarena zen, baina atzerapenak medio, preso errepublikazaleek amaitu zuten lana. Ordurako, Martuteneko ziegetan baziren presoak. Zehazki, 1948ko apirilaren 30ean eta maiatzaren 3an heldu ziren lehenak. La Voz de España-k maiatzaren 1ean jaso zuen Ondarretako kartzelaren azken egunak zirela. «Atzo hasi zuten presoen lekualdatzea Martuteneko presondegira. Arratsaldean, 49 emakume lekualdatu zituzten, kontingente femeninoa osatzen dutenak. Aste erdirako egingo dute preso guztien lekualdatzea eraikin berrira».
Bi egun geroago, egunkari berak Martuteneko lehen zuzendari Guillermo Gonzalez Carrascosaren hitzak biltzen zituen erreportaje bat kaleratu zuen. Bertan adierazi zuenez, «kartzela berria zabala da, ondo atondua eta frontoi bikaina du», baita euritik babesteko aterpea ere. Halaber, guztira bost patio zituen, nagusia «bikaina» testuaren arabera, eta emakumezkoak gainerako presoengatik bereizita zeuden. Ziega «altu, zabal eta aireztatuak» ziren, bakoitzean hiru preso bizi ziren eta dutxak «ugariak» ziren. Igandeko mezarako aldarea ere ez zen falta.
Deskribapenak eraikinaren ontasunak erakutsi arren, ezin da ahaztu frankismo garaiko kartzela bat zela eta hormen arteko errealitatea, oso bestelakoa. Ireki berritan Martutenen sartu zuten Jokin Inza militante nazionalistak Hombres libres en una patria libre liburuan kontatu zuen bertan ematen ziren zigorrak. Baina ez zen izan bakarra. 1960ko hamarkadan mugimendu antifrankistak indarra hartu zuenean, errepresio gogorra hasi zen eta kartzela diktaduraren kontrako preso politikoz bete zen. Batzuk kontatu ahal izan bazuten, beste batzuek, ez.
Iragan beltza
Itxaropen kolorezko hitzetan Martuteneko hormetako batean gazteleraz idatzita dago «biharko egunaren txarrena etorkizunik ez izatea da» leloa. Biharrik ez zuen izan Vicente Lertxundi Mayorrek. 1962an, barruan jasotako jipoiaren ondorioz hil zen kartzela atarian. Borreroek kanpora atera zuten erantzukizuna saihesteko. Manuel Thomas Gomes portugaldarra, berriz, «ezustean hil zen», beste batzuk mediku arreta ez jasotzearen ondorioz, eta etsipenak jota, ziegan —edo behin irtenda— bere buruaz beste egin dutenak ere izan dira hamarkada hauetan.
Zubietako kartzelaren inaugurazio ekitaldia egin zuten astelehenean, eta gogoan izan zituzten 1990etik 1997ra bitartean ETAk hildako Martuteneko espetxeko hiru funtzionarioak—Angel Jesus Mota Iglesias, Jose Ramon Dominguez Burillo eta Francisco Gomez Elosegui—. Urumeako espetxean bertan jarrita egon den plaka eraman dute Norte III izenekora.
Ez da inongo presondegitako murruetan idatzita egongo, baina esaldi historiko batek dioenez, «edozein presoren egitekoa da ihes egiten saiatzea». 1985eko uztailaren 7an Joseba Sarrionandia eta Iñaki Pikabeak gauzatutako ihesaldiak gainerakoak estali ditu, baina beste batzuk ere izan dira, oihartzun eta iraupen historiko askoz laburragoarekin, agerikoa denez. Lehena, 1950ean egin zuten. Celestino Uriartek antolatu zuen eta hiru kiderekin batera —Ramon Peña Azkue, Alberto Harina Salado eta Eugenio Urrutia Anduaga— Martutenetik atera zen, funtzionarioz jantzita.
Jada ez dago ihes egiteko inor, masifikatutako ziegak hutsik daude. Datozen hilabeteetan botako dute kartzela eta bere barruan gertatutako guztia oroituko duen elementuren bat gordetzeko eskaera egin dute hainbat elkartek. Bizilagun berriak izan arren, aurretik izandakoak ere gogora daitezen.
