Etxebizitza eskubidea Donostian, grebaren atarian; zein da argazkia?
Etxebizitza eta maizterren sindikatuek sustatuta, greba orokorra egingo dute Espainiako Estatuko milaka lagunek hilaren 11n, etxebizitza eskubidearen alde. Hego Euskal Herrian ere grebara deitu dute sindikatu nagusiek, arrazoiak ez baitira falta. Donostian, are gehiago: estatuko hiru hiri garestienetako bat da, bizitokiari dagokionez. Zein da, ordea, Donostiako etxebizitzaren egungo egoera eta etorkizuna?
Infernua eremuko etxebizitza berriak eraikitzeko lanak.Joseba Parron San Sebastian 
Irailaren 23a, Madril. Urbagestion putre funtsak eskatuta, Espainiako Poliziak indarrez etxegabetu zuen Maricarmen Abascal 87 urteko emakumea, 70 urtez bere etxea izan zen etxebizitzatik, kaleratzea saihestera joan ziren hamarnaka herritar zaurituz.
Gertakariak izugarrizko oihartzuna izan zuen estatuko zein nazioarteko hedabideetan, eta zurrunbilo sozial zein politikoa ekarri zuen: manifestazio jendetsuak, kanpaldia Madrilgo Puerta del Solen eta beste hiri batzuetan, Espainiako Gobernuak horren harira proposatutako etxebizitza dekretuak erortzea —Espainiako, Kataluniako eta Euskal Herriko eskuinak aurka bozkatuta—, azaroaren 29rako hauteskunde deialdia eta azaroaren 11ko greba orokorrarena —estatu mailako lehena, hamalau urtean—, etxebizitza eskubidearen alde. Eta, tartean, Maricarmen Abascalen heriotza. Miguel Rellan aktoreak SER irratian laburbildu zuen milaka herritarren haserrea eta mina: «Legalki etxegabetu dute. Terrorista bihurtzeko gogoa ematen du».
Testuinguru horretan, Madrilen ez ezik, etxebizitzaren egoera larriaren inguruko haserrea estatu osoan areagotu zen. Areagotu, eta ez sortu, arazoa eta haserrea aspaldikoak direlako. Donostian, sindikatu zein bestelako eragile ugarik urteak daramatzate espekulazioaren aurka borrokatzen, maizterrak antolatzen, isilpeko etxegabetzeak salatzen eta isilpekoak ez direnen aurrean gorputza jartzen. Horregatik, azaroaren 11n, Donostiako kaleetara aterako dira Euskal Herriko Etxebizitza Sindikatuen Sarea (EHESS), Etxebizitza Sindikatu Sozialista, LAB, ELA, ESK, Steilas, Etxalde, Hiru, CNT, CCOO eta UGT. Grebara joan aurretik, ordea, hiriko etxebizitzaren egoeraren argazkia argi edukitzea komeni da.
Etxebizitzak, Donostian.Joseba Parron San Sebastian
Donostiako etxebizitza, datutan
Etxebizitzaren arazoari aurre egiteko, gehiago eraikitzeaz hitz egiten da etengabe, eta hori irtenbidea lortzeko faktoreetako bat izan badaiteke ere, eraikitako hiriari ere begiratu behar zaio, egungo hirigintza aditu gehienek zein Donostiako hiri antolamenduko plan orokorraren (HAPO) berrikuspenerako aurrerakinak (2023) dioten moduan.
Donostian, HAPOaren aurrerakinak jasotzen dituen datuen arabera, 95.098 etxebizitza daude guztira: horietatik, 79.126 lehen etxebizitzak edo etxebizitza nagusiak dira (%83,2), 15.847 bigarren etxebizitzak edo etxebizitza hutsak (%16,7) eta 125 establezimendu kolektiboak. Bestalde, udalaren datuen arabera, 1.400 etxebizitza turistiko legal daude hirian, eta Donostia tentsio handiko eremu izendatzeko udalak 2024an ondutako txostenaren arabera, 2.109 dira hiriko etxebizitza hutsak —bi urtez baino gehiagoz bizitzeko erabili ez direnak—.
Donostiako etxebizitza parkeari buruzko zenbait datu.
Jabetzari begirada
Etxebizitza nagusiei dagokienez, etxe handien segregazioa da horietan eragiteko tresna nagusia. Izan ere, Donostiako etxebizitzen batez besteko tamaina 85,4 metro koadrokoa da —batez bestekoa altuagoa da auzo batzuetan—, eta, batez beste, 2,3 pertsona bizi dira etxebizitza bakoitzean, HAPOaren aurrerakinaren arabera. Donostiako Etxegintzak 2019an ondutako Udal Etxebizitza Planak jasotzen duenez, aldiz, 28-35 metro koadrokoa da apartamentu indibidual baten tamaina gomendagarria eta 38-50 metro koadrokoa apartamentu bikoitz batena.
Hiriko etxebizitza askotatik, beraz, etxebizitza gehiago egin daitezke, parke babestua handitzeko: «Azken urteotan, sortu diren etxebizitzen %25ak segregazioen edo tipologia aldaketen bitartez sortu dira», nabarmendu zuen Jon Insausti alkateak hedabide honetan urte hasieran egindako elkarrizketan, bide hori oraindik gehiago esplotatu daitekeela azaltzearekin batera. Sebastia Jornet hirigile eta aurrerakinaren zuzendariak, hain zuzen ere, etxe handien segregazioa aipatu izan du sarritan, etxebizitza babestuak lortzeko mekanismo nagusien artean. Erabili gabeko lokalak etxebizitza bihurtzea ere nabarmendu izan du Jornetek, eta udalak hori egiteko araudia malgutu berri du, hain justu; udalaren arabera, 35 metro koadrotik gorako 860 lokal huts daude hirian.
Bestalde, bigarren etxebizitzetan, etxebizitza hutsetan eta etxe turistikoetan ere eragin daiteke modu legalean, prezio erregulatuetan merkaturatzeko neurri fiskalak ezarriz, araudiak gogortuz, debekuak jarriz edo desjabetzeak aurrera eramanez, besteak beste. Jabetza pribatuari modu zuzenagoan eragingo lioketen neurriak dira horiek, ordea, etxejabeek nagusi izaten jarraitzen duten gizarte batean eta, HAPOaren aurrerakinaren arabera, etxebizitzen ia %80 jabetza erregimenekoak diren hiri batean.
Naiz Homesek 75 etxebizitza ditu Donostian, %80 hutsik, eta Azorak 166, %40 hutsik
Ildo horretatik, nabarmentzekoa da Donostian, Etxegintzako datuen arabera, guztira, 3.017 etxe dituzten 311 etxebizitza jabe handi (sei etxebizitza edo gehiago dituztenak) daudela, eta beste 188 daudela bost etxebizitza dituztenak, baina, ustez, horietako bat euren etxebizitza nagusi gisa dutenak. Agintariek ez dute, ordea, etxejabe handiei muga errealak jartzeko neurririk ezarri, momentuz.
Jabe handi horien artean daude Naiz Homes eta Azora funtsak, eta horiengan jarri du fokua, berriki, Insaustik. Izan ere, udalaren datuen arabera, Naiz Homesek 75 etxebizitza ditu Donostian —%80 hutsik– eta Azorak 166 –%40 hutsik–: jabe handiei «errenta aseguru» bat eskaini die udalak, etxebizitzak «arrazoizko alokairuan mantentzen badituzte». Blackstone ere hiriko putre funtsen zerrendan zegoen duela gutxi arte, Bentaberriko 510 familiaren etorkizunarekin negozioa egiten aritu baita urte luzez. Berriki, ordea, Eusko Jaurlaritzak babes publikoko etxebizitza horien gainazal eskubidea erosteko akordioa erdietsi du, bizilagunen borroka nekaezin eta luzearen ondoren.
Prezioak, goranzko joeran
Etxebizitzaren prezioa da arazoa argien erakusten duen adierazlea, baita hoberen ulertzen dena ere, herritarraren poltsikoan zuzenean eragiten baitu. Donostiak urteak daramatza estatuko hiru garestienen artean egoten —hilabetearen eta iturriaren arabera, hiri garestiena izaten da, sarritan—, eta, beraz, arazoa are larriagoa da.
2023an, Espainiako Kongresuak Etxe Eskubidearen Legea onartu zuen, EH Bilduren eta ERC alderdi katalanaren babesarekin —2015etik, indarrean zegoen Gipuzkoako, Bizkaiko eta Arabako Etxebizitza Legea, baita ere—. Besteak beste, alokairuaren merkatuari mugak jartzea zen legearen xedeetako bat, eta, horretarako, tentsio handiko eremu gisa izendatu dituzte hilabeteotan zenbait udalerri, tartean, Donostia (2025eko uztailean). Prezioak, ordea, antzeko mantendu dira: 2025eko uztailean, 18,9 eurokoa zen Donostiako alokairuzko etxebizitzen batez besteko prezioa, metro koadroko; 2026ko uztailean, aldiz, 18,6 eurokoa izan zen, Idealista atariaren datuen arabera.
Prezioen igoera, ordea, oso atzetik dator. Alokairuari dagokionez, 2011tik 2026ra, %42,6 igo da metro koadroaren batez besteko prezioa Donostian: 12,9 eurotik, 18,4 eurora. Salerosketa prezioak ere ez dira atzean gelditzen, %39,4 igo baitira prezioak, denbora tarte berean: batez beste, 4.825 euro balio zituen Donostiako etxebizitza baten metro koadroak salerosketan, eta 6.726 euro 2026an —datu guztiotan, urte bakoitzeko Idealista atariko iraileko datua erabili du hedabide honek, erreferentzia gisa—.
«Donostia beti izan da garestia» da hirian asko entzuten den esaldietako bat, eta hala da, baina herritarren erosahalmena ez da etxebizitzaren prezioaren neurri berean igotzen. Hain zuzen ere, datu ofizialen arabera, azken hamar urteotan, Gipuzkoan, batez besteko soldatak %20 inguru igo dira eta etxebizitzaren salerosketa prezioa %34 inguru. Desoreka horren ondoriotzat jo daitekeen beste datu bat da honakoa: 2010etik 2020ra, 18 eta 34 urte arteko 3.375 gazte donostiarrek joan behar izan zuten inguruko udalerrietara bizitzera, Gipuzkoako Foru Aldundiak egindako ikerketa baten arabera: «Aztertu diren adierazle sozioekonomikoetatik, etxebizitza eskuratzeko aukera da udalerri batek gazteak bereganatzeko arrazoi nagusia», zioen txosten horrek. Ez 2015eko legeak eta ez 2023koak, beraz, ez diote arazoari errotik heltzen, eta, ondorioz, etxebizitzak arazo izaten jarraitzen du, eskubide izan beharko lukeenean.
Ez 2015eko legeak eta ez 2023koak, ez diote arazoari errotik heltzen, eta, ondorioz, etxebizitzak arazo izaten jarraitzen du
Etorkizuneko etxeak
Eraikitako hirian eta merkatuaren prezioetan ez ezik, eraikiko den horretan ere jarri behar da fokua, izan ere, datozen urteotan Donostian 12.175 etxebizitza berri eraikitzea planteatzen du HAPOaren aurrerakinak; horietatik, 6.411 babes mailaren batekin (%53). Aldiz, dokumentu horren arabera, oraindik indarrean dagoen HAPOan (2010) aurreikusitako 16.415 etxebizitzen %24,8a baino ez da egikaritu (4.072), eta horien artean daude aurreikusitako etxebizitza libre guztien %64,24, babes ofizialekoen %31,68 eta tasatuen %4,08.
Etxebizitzak eraikitzeko lanak, Donostian.Joseba Parron San Sebastian
Insausti alkateak, kargua hartu berritan, esan zuen «azeleragailua zapaldu» egingo zuela etxebizitzaren arloan, baita 2027rako Donostiak 2.300 etxebizitza berri izango zituela nabarmendu ere. Ildo beretik, «etxebizitza beharrezkoa bada Donostian, eraiki egin behar da, eta eraikitzen den horrek publikoa izan behar du», adierazi zuen alkateak IRUTXULOKO HITZAn urte hasieran egindako elkarrizketan. Agerikoa da behar hori, etxebizitza babestuaren eskaria nabarmen hazi baita urteotan: Etxegintzaren arabera, 4.300 eskatzaile inguru zeuden 2016an eta 6.400 2023an. Horrela, hainbat hirigintza proiektu onartu ditu udalak hilabeteotan, eta asko exekuzioan daude: Infernukoa eta Añorga Txikikoa, esaterako.
Etxebizitza publikoaren kopuruarekin eta kudeaketarekin, ordea, gorabeherak egon dira hilabeteotan. Infernuko garapena da horren adibide, izan ere, 270 etxebizitza libre eta 270 publiko zeuden aurreikusita bertan, eta Eusko Jaurlaritza prest agertu zen 270 etxebizitza publiko horiek eraikitzeko. Horretarako, Infernuko bi lursail Jaurlaritzaren esku uztearen alde agertu ziren EH Bilduren, PSE-EEren eta Elkarrekin Donostiaren udal taldeak, etxebizitza babestu guztia, tasatua barne, alokairu sozialera bideratzeko eskatuz. Lursail horietako lanak adjudikatzeko Etxegintzako administrazio kontseiluaren bozketan, ordea, berdinketa egon zen —EAJ eta PP lanak enpresa pribatu bati adjudikatzearen alde, eta EH Bildu, PSE-EE eta Elkarrekin Donostia aurka—, eta alkateak kalitatezko botoa erabili zuen lanak Amenabar enpresari adjudikatzeko; zehazki, 236 etxebizitza publikoren eraikuntza adjudikatu dio udalak enpresa horri.
Iturria: Donostiako Udalak eta HAPOaren berrikuspenerako aurrerakin dokumentua.Oier Arribas Ciria
Horrez gain, beste hainbat garapen esanguratsu «gomendatzen» ditu HAPOaren aurrerakinak, epe ertain edo luzera garatzeko. Esanguratsuenak dira Loiolako kuarteletakoa —1.400 etxebizitza aipatzen ditu aurrerakinak, agintariek 1.700ez hitz egiten badute ere— eta Auditz Akular berdegunekoa (3.000 etxebizitza). Nabarmentzekoa da, normalean, plan orokorretan aurreikusten diren etxebizitza kopuruak eta gero proiektuetan zehazten direnek ez dutela bat egiten; Txomin II (Martuteneko kartzela) garapenean ere gertatzen da hori, esaterako: 294 etxebizitza aipatzen ditu aurrerakinak, baina 400ez hitz egiten ari dira egunotan agintariak. Hain justu, Urumearen inguruan eta ekialdeko auzoetan daude aurreikusita datozen urteotako etxebizitza gehienak, 3.000tik gora bi kasuetan.
Auditz Akularri dagokionez, Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban aurreikusten den garapen handiena da, baina «salbuespen» gisa planteatzen du aurrerakinak, eraikitako hiritik harago ez haztearen aldeko apustua egiten baitu, egungo hirigintza irizpide nagusiei jarraiki. Horregatik, hain zuzen ere, kontrakotasun handia sortu du Auditz Akularreko egitasmoak, bereziki, Altzan. Bestalde, Antondegi berdegunean beste 3.000 egiteko egitasmoa baztertu egin zuen udalak 2024an, baina Eusko Jaurlaritzak aurrera egiteko nahia agertu du azkenaldian.
Etxebizitza arloko zein lan arloko sindikatu nagusiek herritarrak grebara deitu dituzte hurrengo asteazkenerako
Eskubide izateko, grebara
Etxebizitza parkearen, etxebizitzen prezioaren eta etorriko diren etxebizitzen inguruko datuek erakusten dute etxebizitzak arazo izaten jarraitzen duela Donostian. Edo, beste modu batera esanda, denontzako eskubide bat izatetik urrun dagoela oraindik. Horregatik, etxebizitza arloko zein lan arloko sindikatu nagusiek herritarrak grebara deitu dituzte hurrengo asteazkenerako, espekulazioarekin bukatzea, errentatzaileei mugak jartzea eta langile klaseak lan eta bizi baldintza duinak edukitzea aldarrikatuz.
Etxebizitza eskubidearen aldeko Donostiako manifestazio baten irudia.Andrea Bosch Alfaro
Donostian, bi mobilizazio nagusi iragarri dituzte goizean. Alde batetik, 12:30ean abiatuko da gehiengo sindikalaren manifestazioa, Pio XIIaren plazatik: EHESSk, Etxebizitza Sindikatu Sozialistak, LABek, ELAk, ESKk, Steilasek, Etxaldek eta Hiruk egin dute deialdi bateratua. Bestetik, CCOO eta UGT sindikatuek 12:00etan egingo dute manifestazioa, Bulebarretik abiatuta. Bestalde, EHESSk eta Etxebizitza Sindikatu Sozialistak deituta, arratsaldean ere aterako dira kalera: 18:00etan, Bulebarretik abiatuta.
Hilaren 11ko greba orokorra «desegokia» dela eta «etxebizitza gehiago eraikiko ez duela» esaten ari dira asteotan zenbait ordezkari politiko, baina, bitartean, aspalditik eskubide unibertsal bat izan beharko lukeen hori soilik paperean da eskubide, oraindik ere. Historiak erakutsi du, ordea, eskubideak konkistatu egin behar izan direla beti.
